ଏକ ଦିନ, ଏକ ଉତ୍କଳ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରି ନମନ କଲେ—ଏହି ନମନ କାମକୁ, ଯେଉଁ କାମ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀର ପରି ଏତେ ବିଶାଳ, ଯେଉଁ କାମ ଜଳର ପ୍ରସାର, ଅଗ୍ନିର ପ୍ରାପ୍ତିର ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। କାମ ସମସ୍ତ ଦିଶା, ମଧ୍ୟଦିଶା, ଚଉଁ ରାସ୍ତା, ଏବଂ ଆକାଶର ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଞ୍ଚଳରୁ ବଡ଼, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଜୟ କରିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ନମନ କାମକୁ କରେ। ପୁରୁଷ ଦେଖିଲେ, କାମ କିଟ, ପୋକ, କୁରୁରା, ଏବଂ ଗଛର ସର୍ପ ଯେତେ ଅଧିକ, ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ କାମ ବଡ଼। କାମ ସମସ୍ତର ନାଶକ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପୁରୁଷ କାମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। କାମ ଚକ୍ଷୁର ଫିଙ୍କି, ଶାନ୍ତ ପ୍ରକୃତି, ସାଗର—ସମସ୍ତରୁ ବଡ଼; କାମ ରୋଷ ଓ ନାଶକ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି, ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ କାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନି; କାମ ସମସ୍ତ ଉପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ନାଶକ। ପୁରୁଷ କାମକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ଏକ ସତ୍ୟ ଦେଉଛ, ସେଇ ରୂପରେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କର; ଦୁଷ୍ଟ ଚିନ୍ତାକୁ ଦୂର କର। ପୁରୁଷ ଏକ ମହା ଶାଳ ଭିତରେ ଯାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ମାପିତ, ପ୍ରତିମାପିତ, ଏବଂ ସୀମିତ ଅଛି, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ବନ୍ଧା ଅଛି, ସେଠିକୁ ଖୋଲି ମୁକ୍ତ କରେ। ଏହି ଶାଳ ଭିତରେ ଯେଉଁଠି ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ଫାନ୍ଦ, ଗଠି, ସେଠିକୁ ବୃହସ୍ପତିର ବାଣୀ ପରି ଖୋଲି ଦେଇଥାଏ। ପୁରୁଷ ଆସିଛି, ଶକ୍ତି ଦେଇଛି, ଶାଳର ଗଠିକୁ ଦୃଢ଼ କରିଛି; ବାଧାକୁ ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ର ପରି ବନ୍ଧାକୁ ଖୋଲି ଦେଇଛି। ଶାଳର ବାଁଶ, ବନ୍ଧନ, ଜୀବନର ଶ୍ୱାସ, ଘାସ, ପାଖର ଉପରେ ଯେଉଁଠି ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ସେଠିକୁ ଖୋଲି ମୁକ୍ତ କରେ। ଚିମ୍ଟି, ପ୍ଲେଟ, ଆଲିଙ୍ଗନର ତାଲ, ମନର ଜନନୀର ବନ୍ଧନକୁ ଖୋଲି ଦେଇଛି। ଡାଲା ଭିତରେ ଯାହା ଅଛି, ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଯାହା ଭେଦି ଦିଆଯାଇଛି, ସେଠିକୁ ମୁକ୍ତ କରେ; ମନର ଜନନୀ ନିଜ ରୂପ ପ୍ରତି ଉଦ୍ଧତ ହେଉନାହିଁ। ଅଗ୍ନିକୁ ବିଶ୍ୱ ଦେବତାର ଆସନ, ଅଗ୍ନି ଶାଳର ଉପରେ ଅଛି; ପୁରୁଷ ଶାଳକୁ ଦେବତାର ଆସନ ଭାବେ ନମନ କରେ। ଅକ୍ଷ, ଯୋକ, ହଜାର ଆଖି, ତୀର, ଯେଉଁଠି ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଘୋଷଣା କରିଥିବା, ସେଠିକୁ ମୁକ୍ତ କରେ। ଯେଉଁଠି ଶାଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯେଉଁଠି ମାପାଯାଇଛି, ମନର ଜନନୀ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ଦୁଇଜଣେ ଏକାଠି ବୃଦ୍ଧ ହେଉ। ସେ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଇନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବନ୍ଧା, ଶୋଭିତ, ସେଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଂଗ, ଯୋଡ଼କୁ ଖୋଲି ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ଶାଳକୁ ମାପିଛି, ଗଛକୁ ଏକାଠି କରିଛି, ପ୍ରଜାପତି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକ, ଶାଳକୁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ତିଆରି କରିଛି। ପୁରୁଷ ତାଙ୍କୁ, ଦାତାକୁ, ଶାଳର ମାଳିକକୁ, ଚଳିତ ଅଗ୍ନିକୁ, ଏବଂ ପୁରୁଷକୁ ନମନ କରେ। ଗାଁ, ଘୋଡ଼ା, ଶାଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ଶାଳ ଭିତରେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଜା, ପ୍ରଜନନ ରହିଛି, ତାହାର ବନ୍ଧନକୁ ଖୋଲି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଶାଳ ଅଗ୍ନିଧାରୀ ଲୋକମାନେ ଓ ଗୋମାନେ ଉପରେ ଆବୃତ; ପ୍ରଜା ଓ ପ୍ରଜନନରେ ଶାଳର ବନ୍ଧନକୁ ଖୋଲି ଦେଇଥାଏ। ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଛିଁଡ଼ିଛି, ତାହାକୁ ପୁରୁଷ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଧରିଛି; ବାତାବରଣ ଓ ଧୂଳିର ଅଞ୍ଚଳକୁ ଶୁଭ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଗର୍ଭ ଭାବେ ନେଇଛି, ଏହି ଆଶ୍ରୟ ଧରିଛି। ଏହି ଆଶ୍ରୟ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୁଧରେ ପ୍ରଚୁର, ଭୋଜନରେ ପ୍ରଚୁର, ମାପିତ, ସୀମିତ; ଏହି ଆଶ୍ରୟ ଗ୍ରହଣକାରୀକୁ କ୍ଷତି ଦିଅନାହିଁ। ଘାସରେ ଆବୃତ, ଫଳ ଧାରଣ କରି, ରାତି ପରି ଆବୃତ, ଆଶ୍ରୟ ଏହି ବିଶ୍ୱର ବିଶ୍ରାମସ୍ଥାନ; ମାପିତ, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଶିଖା ରଖିଥିବା ହାତୀ ପରି ଉଭା ଅଛି। ପୁରୁଷ ଇଟାର ବନ୍ଧନକୁ ଖୋଲି, ପୂରଣ କରିଥାଏ; ମିତ୍ର ଯେଉଁ ବନ୍ଧନ ଭାରୁଣ କରିଛି, ସେଠିକୁ ପ୍ରଭାତରେ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ରୟକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଛି, ଋଷିମାନେ ମାପିଛନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଆଶ୍ରୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରନ୍ତୁ, ଅମୃତ, ସୋମର ଆସନ। ଏକ ନେଷ୍ଟ ଭିତରେ ଆଉ ଏକ ନେଷ୍ଟ, ପାତ୍ର ଭିତରେ ପାତ୍ର ରଖାଯାଇଛି; ସେଠି ଏକ ମର୍ତ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦୁଇ ପାଖ, ଚାରି ପାଖ, ଛଅ ପାଖ, ମାପିତ, ଆଠ ପାଖ, ଦଶ ପାଖ ଥିବା ସମସ୍ତ—ଏହି ଆଶ୍ରୟ, ମନର ଜନନୀ, ଅଗ୍ନିର ଗର୍ଭ ଭାବେ ଥାଏ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଶା ପ୍ରତି ଆଶ୍ରୟକୁ ପୁରୁଷ ଉନ୍ମୁଖ ହୋଇ, ଅକ୍ଷତ ଅବସ୍ଥାରେ ଯାଇଥାଏ; ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ତର୍ଜଳ ସତ୍ୟର ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାର। ଏହି ଜଳକୁ ପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ରୋଗମୁକ୍ତ, ରୋଗ ନାଶକ; ଅମୃତ ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଶାଳ ଭାରୀ ଭାବେ ବନ୍ଧନ କରିନାହିଁ, ହାଲକା ରଖନ୍ତୁ; ନବବଧୁ ପରି, ଆମେ ଚାହିଁଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଆଶ୍ରୟକୁ ନେଇ ଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଶାରେ—ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ନିଶ୍ଚଳ, ଉପର, ସମସ୍ତ ଦିଶାରେ—ପୁରୁଷ ଆଶ୍ରୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସ୍ୱାହା କରେ। ଏହି ଶାଳ ଏକ ହଜାର ଗୁଣିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବୃଷ, ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତ ରୂପ ନିଜ ଅଂକରେ ରଖିଛି; ଦାତାକୁ ଭଲ କରେ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥାଏ, ବୃହସ୍ପତିର ସନ୍ତାନ ତନ୍ତୁ ବୁନାଏ। ଏହି ବୃଷ ଜଳରେ ପ୍ରଥମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସମସ୍ତ ପାଇଁ ଦେବ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ, ଦିବ୍ୟ ପୃଥିବୀ ପରି; ମଞ୍ଜିର ଦେବତା, ଗୋମାନେର ମାଳିକ, ଆମକୁ ହଜାର ଗୁଣିତ ଧନ ଦିଅନ୍ତୁ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପୁରାତନ, ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ଧାରଣ କରିଥିବା ବୃଷ ଧନର ଶରୀର ଉଠାଇ ଚାଲିଥାଏ; ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ଜ୍ଞାତା, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥରେ ଏହି ବୃଷକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ପାଖକୁ ନେଇଯାଉ।