ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਵਾਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਾ ਲਈ ਇੱਕ ਅਣਮੋਲ ਰਤਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਇਹ ਰਤਨ ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਟੱਲ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਮਰਤਾ ਨਿਕਲ ਆਈ ਅਤੇ ਇਸ ਅਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਵਾਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਾ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਇਹੀ ਰਤਨ, ਰਾਜਾ ਵਰੁਣ ਨੇ ਖੁਲ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਵੀ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਹੋਈ। ਇਹੀ ਰਤਨ, ਜਦੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰਤਨ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਜਦੋ ਇਹ ਰਤਨ ਮੁੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਖੁਲ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹਰਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਲੀ। ਮੌਸਮਾਂ ਨੇ, ਮੌਸਮਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਨੇ, ਉਹ ਰਤਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਰਤਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਈ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਰਤਨ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਰਤਨ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਅਥਰਵਣਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਤਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ। ਅੰਗੀਰਸਾਂ ਨੇ, ਇਸ ਰਤਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਦਾਸਯੂਆਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਰਤਨ ਨਾਲ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰੋ। ਫਿਰ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਰਤਨ ਖੁਲ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰਤਨ ਨਾਲ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੋ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ, ਅਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਵਾਸਤੇ, ਜੋ ਰਤਨ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਚਮਤਕਾਰੀ ਰਤਨ ਤਾਕਤ ਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਇਹੀ ਰਤਨ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬਕਰੀਆਂ, ਅਨਾਜ, ਅਤੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਚਾਵਲ, ਜੌ, ਵੱਡਿਆਈ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੀ ਇਸ ਰਤਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਈ। ਮਧੂ, ਘਿਉ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਤੱਤ ਵੀ ਇਸ ਰਤਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਦਹੀਂ, ਦੁੱਧ, ਧਨ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਇਸ ਰਤਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਚਮਕ, ਤਜ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਏ ਇਸ ਰਤਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਮੇਰੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਇਹ ਰਤਨ ਮੈਨੂੰ ਦੇਣ। ਇਹ ਰਤਨ ਜੋ ਜਿੱਤ ਦਿੰਦਾ, ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੰਦਾ। ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸ਼ੁਭਤਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਵੈਰੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ। ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੱਲੇ ਰਹਿਣ। ਇਹ ਰਤਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਧਤਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਤਨ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਮੈਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਰਤਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇਵੇ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਤੇ ਉਹ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵਧੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ, ਯੱਗ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਤਨ, ਸੁਭਾਗਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਰਤਨ, ਸੌ ਦਾਤਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦੇਵੇ। ਹੇ ਅੱਗ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਇੰਧਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਲੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹਵਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ। ਹੇ ਜਾਤਵੇਦਸ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੱਲੋਂ ਜਗਾਈ ਗਈ ਅੱਗ, ਤੈਨੂੰ ਅਸੀਂ ਭਾਗ, ਵੰਸ਼, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਸਥਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਹੁਣ, ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਦਾ ਹੈ—ਕਿਸ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਤਪਸਿਆ ਵੱਸਦੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾਈ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਆਚਰਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾ ਖੜੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਵੱਗਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਕੰਭ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਗ ਦਾ ਮਾਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਟਿਕੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਅੰਤਰિક્ષ ਖੜਾ ਹੈ? ਕਿਸ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਉੱਚਾ ਸੁਵਰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ, ਲਾਲਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਅੱਗ ਸੜਦੀ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਮਾਤਰਿਸ਼ਵਾਨ ਵੱਗਦਾ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਅੱਧ-ਮਹੀਨੇ, ਮਹੀਨੇ, ਜੋ ਸਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਦੋ ਨੌਜਵਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ, ਇਕੱਠੇ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਲਧਾਰਾਂ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ? ਦੱਸੋ, ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਦੱਸੋ, ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਉੱਚਾ, ਨੀਵਾਂ, ਮੱਧ—ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਸਭ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਕੰਭ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਕੰਭ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਇਆ? ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅੰਗ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅੰਗ ਬਣਾਏ, ਉਥੇ ਸਕੰਭ ਕਿੰਨਾ ਗਿਆ? ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਲੋਕਾਂ, ਪਰਤਾਂ, ਜਲ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਨਾਸਤੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਤਪਸਿਆ, ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਸੱਚ, ਸ਼ਰਧਾ, ਜਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਇਕੱਠੇ ਹਨ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ, ਅੰਤਰિક્ષ, ਆਕਾਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੰਤੀਹ ਦੇਵਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹਨ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਰਿਗ, ਸਾਮ, ਯਜੁਸ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਧਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੋਵੇਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਡੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹਨ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਯੱਗ ਅੱਗੇ ਵਧ ਚੁੱਕਾ ਹੈ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਕੰਭ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਬਣਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਗੀਰਸ ਬਣੀਆਂ, ਅੰਗ ਯਾਤਵ ਬਣੇ—ਸਕੰਭ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਤਨ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਸਕੰਭ ਦੇ ਮਹਾਤੱਤਵ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਤਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਬੁੱਝ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਖੋਜ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।