सप्त छन्दः चत्वारिभिः चतुर्भिः अधिकैः, एकस्मिन् अपरं स्थाप्यन्ते। तेषु छन्दः कथं तिष्ठन्ति, कथं च ते स्तोमेषु निवेशिताः इति पृष्टम्। गायत्री छन्दः कथं त्रिधा व्याप्तः? त्रिष्टुभः पञ्चदशभिः कथं व्यवस्थितः? जगती त्रयस्त्रिंशता, अनुष्टुभः, एकविंशः च कथं व्यवस्थिताः इति चिन्त्यते। अष्टौ भूतानि जातानि, सत्यस्य प्रथमजाः; अष्टौ इन्द्रस्य दिव्याः ऋत्विजः; अदितिरेकाष्टयोनि, अष्टपुत्रमाता; अष्टमी रात्रिः हविर्गृह्णाति। एवं विचार्य, उत्तमं मार्गं इति मत्वा, अहं भवताम् सभां प्राप्तवान्, सख्यं याचमानः। भवतः इच्छाः एकजात्याः, शुभा निश्चयाः; सः ज्ञात्वा, सर्वेषु वः सञ्चरति। इन्द्राय अष्टौ, यमाय षट्, ऋषिभ्यः सप्त सप्तधा; आपः, मनुष्याः, ओषधयः—एते पञ्च तेषु प्रक्षिप्ताः। गौः केवलं इन्द्राय प्रथमं दुग्धं, मधुरं रसं; ततः सा चतुर्भ्यः चतुर्धा तृप्तिं दत्तवती—देवेभ्यः, मनुष्येभ्यः, असुरेभ्यः, ऋषिभ्यश्च। काऽसौ गौः? कः एकः ऋषिः? किम् आवासः? काः इच्छाः? किम् अद्भुतं पृथिव्याम्, एकरूपं, एककर्ता—कः सः? एकैव गौः, एकः ऋषिः, एकं निवेशनं, एकैव इच्छा; अद्भुतं पृथिव्याम्, एकरूपः कर्ता, अनुत्तमः। आदौ विराट् एव आसीत्। सा जाता, सर्वं व्यभजत्, चिन्तयन्ती—‘इदं वस्तुतः भविष्यति’ इति। सा प्रवव्राज, गृह्यग्नौ प्रविष्टा। य एवं वेद, सः गार्हपत्यः, गृहपति भवति। सा पुनः प्रवव्राज, आहवनीय अग्निम् प्रविष्टा। य एवं वेद, देवाः तस्याह्वानं गच्छन्ति, सः देवप्रियः भवति। सा पुनः दक्षिणाग्निम् प्रविष्टा। य एवं वेद, तस्य दक्षिणा यथोचितं, सः अतिथिप्रियः भवति। सा सभां प्रविष्टा। य एवं वेद, सभा तं अनुयाति, सः सभायाम् श्रेष्ठः भवति। सा समितौ प्रविष्टा। य एवं वेद, समिति तं गच्छति, सः समितौ श्रेष्ठः भवति। सा मन्त्रणायाम् प्रविष्टा। य एवं वेद, मन्त्रणा तं गच्छति, सः मन्त्रायाम् श्रेष्ठः भवति। सा प्रवव्राज, अन्तरिक्षे स्थितवती, चतुर्धा प्रवृत्ता। देवाः मनुष्याः च ताम् ऊचुः—‘सा एव जानाति येन वयं जीवामः; ताम् आह्वयाम।’ ते ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, अन्ने! आगच्छ, ओजस्ये! आगच्छ, शुभवाचि! आगच्छ, रसवत्ये!’ तस्या इन्द्रः वात्सः, गायत्र्या उच्चारयन्, सञ्चरन्, न विचलन्। बृहद् रथन्तरं च तस्या उभे स्तन्ये, यज्ञायज्ञियं वामदेवं च तस्या अन्ये स्तन्ये। देवाः रथन्तरेण ओषधयः अपिप्युः, बृहत्या तेजः अपिप्युः। वामदेवेन आपः, यज्ञायज्ञियेन यज्ञं अपिप्युः। ओषधयः रथन्तरं, तेजः बृहद् अपिप्युः। यः वामदेवं आपः, यज्ञायज्ञियं यज्ञं वेद— सा पुनः प्रवव्राज, वृक्षान् अगच्छत्; वृक्षाः ताम् आहतवन्तः, सा संवत्सरेन एकीभूता। अतः वृक्षेषु, यत् छिद्यते अपि, संवत्सरे पुनः वर्धते; य एवं वेद, तस्य रिपुः न प्रियः। सा पितृन् अगच्छत्; पितरः ताम् आहतवन्तः, सा मासेन एकीभूता। अतः पितृभ्यः, मासे उपमासं ददाति; य एवं वेद, पितृपथं वेद। सा देवतान् अगच्छत्; देवाः ताम् आहतवन्तः, सा पक्षेण एकीभूता। अतः देवतानां पक्षे वषट् क्रियते; य एवं वेद, देवपथं वेद। सा ततः मानवेषु आयात्; मानवाः ताम् आहतवन्तः, सा त्वरितं प्रकटिता। अतः मानवेषु, ये एवं जानन्ति, अहःरात्रे ताम् समीपयन्ति, सा गृहे पूजार्थं नीयते। सा पुनः असुरान् अगच्छत्; असुराः ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, माय्ये!’ तस्या विरोचनः प्रह्रादः वात्सः, पात्रम् अमृदितम्। द्विशीर्षा होतृः अधस्तात् अपिप्यत्, केवलं माया अपिप्यत्। असुराः तया मायया जीवन्ति; य एवं वेद, सः मायावान् भवति। सा पितृन् पुनरागच्छत्; पितरः ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, स्वधाये!’ तस्या राजा यमः वात्सः, पात्रं रौप्यम्। अन्तकः मृत्युः पुत्रः अधस्तात् अपिप्यत्, केवलं स्वधा अपिप्यत्। पितरः तया स्वधया जीवन्ति; य एवं वेद, सः स्वधावान् भवति। सा मानवेषु पुनरागच्छत्; मानवाः ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, पुष्टये!’ तस्या मनुः वैवस्वतः वात्सः, पात्रं पृथिवी। पृथुः वैनेयः अधस्तात् अपिप्यत्, कृषिः धान्यं च अपिप्यत्। मानवाः स्वधया, कृष्या, धान्येन च जीवन्ति; य एवं वेद, सः कृषिवान् भवति। सा सप्तर्षीन् अगच्छत्; सप्तर्षयः ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, ब्रह्मणे!’ तस्या सोमराजा वात्सः, पात्रं छन्दः। बृहस्पतिः आङ्गिरसः अधस्तात् अपिप्यत्, ब्रह्म तपश्च अपिप्यताम्। सप्तर्षयः ब्रह्मणा तपसा च जीवन्ति; य एवं वेद, सः ब्रह्मवर्चस्वी भवति। सा देवतान् अगच्छत्; देवाः ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, बलाये!’ तस्या इन्द्रः वात्सः, पात्रं स्रुच्। सविता देवः अधस्तात् अपिप्यत्, केवलं बलं अपिप्यत्। देवाः तेन बलेन जीवन्ति; य एवं वेद, सः बलवान् भवति। सा गन्धर्वाः अप्सरः च अगच्छत्; ते ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, सुरभये!’ तस्या चित्ररथः सौर्यवर्चसः वात्सः, पात्रं नीलोत्पलपत्रम्। वसुरुचिः सौर्यवर्चसः अधस्तात् अपिप्यत्, केवलं विशुद्धं गन्धं अपिप्यत्। गन्धर्वाः अप्सरश्च तेन गन्धेन जीवन्ति; य एवं वेद, सः विशुद्धगन्धवान् भवति। सा अन्यानि भूतानि अगच्छत्; ते ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, निगूढये!’ तस्या कुबेरः वैश्रवणः वात्सः, पात्रं पाशः। रजतारश्मिः कुबेरकः अधस्तात् अपिप्यत्, केवलं निगूढं अपिप्यत्। अन्यानि भूतानि, पितरश्च तेन निगूढेन जीवन्ति; य एवं वेद, सः निगूढवान् भवति, सर्वं पापं निरुध्यते। सा सर्पान् अगच्छत्; सर्पाः ताम् आह्वयन्—‘आगच्छ, विषये!’ तस्या तक्षकः वैशल्यः वात्सः, पात्रं अलाबुः। धृतराष्ट्रः ऐरावतः अधस्तात् अपिप्यत्, केवलं विषं अपिप्यत्। सर्पाः तेन विषेण जीवन्ति; य एवं वेद, सः विषवान् भवति। द्यौः, पृथिवी, अन्तरिक्षम्, समुद्रः, अग्निः, वाताः च—एभ्यः मधुकण्ठः जातः। अमृतवसनः सा, सर्वे प्राणिनः हृद्या तस्यां मोदन्ते। अस्य समुद्रस्य महद् दुग्धं, सर्वरूपम्; तस्य बीजम् अपि तत्रैव इति वदन्ति। यतः मधुकण्ठः, पुष्टिं वहन्, उदेति, सः एव प्राणः, सः अमृतः अन्तः प्रतिष्ठितः। तस्या पृथिव्याम् क्रियाम् पश्यन्ति, पुरुषाः नानाविधं परीक्षणम् कुर्वन्ति, पृथक् पृथक्। मधुकण्ठः अग्निवाताभ्याम् एव जातः, मरुतां महद् अपत्यं।