प्राणस्य महिमा एवम् आरण्यकवेदस्य अध्यायेषु विवृतः। प्राणः, यः जीवनस्य आधारः, तस्य प्रत्येकं गत्याम्—श्वासे, निष्वासे, बहिर्गमने, अन्तर्गमने—सर्वत्र नमः कृतः। तस्य प्रियं रूपं, यत् सर्वाधिकं वल्लभं, तथा यत् औषधं, तद् जीविताय याच्यते। प्राणः पुत्रं अनुगच्छति, यथा पिता प्रियं पुत्रं पालयति; प्राणः सर्वस्य स्वामी, यत् श्वसति यत् न श्वसति। प्राणः मृत्युः, प्राणः रोगः; देवाः प्राणम् पूजयन्ति; सत्यवक्ता प्राणेन उत्तमं लोकं प्राप्नोति। प्राणः राजा, प्राणः नेता; सर्वे प्राणम् पूजयन्ति; प्राणः सूर्यः चन्द्रः च, प्राणः प्रजापतिः इति कथ्यते। प्राणः च निष्वासः च तिलः यवः च इति कथ्येते; यवे प्राणः स्थितः, निष्वासः तिलः इति कथ्यते। ततः ब्रह्मचारिणः महिमा प्रकट्यते। ब्रह्मचारि पृथिवीं दिवं च विचरति; तस्मिन् देवाः मनसा एकीभवन्ति। पृथिवीं दिवं च धृत्वा, तपसा गुरुम् धत्ते। पितरः, दिव्याः, सर्वे देवाः पृथक् पृथक् ब्रह्मचारिणम् अनुगच्छन्ति; गन्धर्वाः, त्रयस्त्रिंशत्, षट्सहस्राः च, तं अनुगच्छन्ति; सः तपसा देवांश्च धत्ते। गुरुः शिष्यं दीक्षयति, तं गर्भं यथा अन्तः धत्ते; त्रिरात्रं गर्भे धृत्वा, जातः सः, देवाः तं द्रष्टुं समागच्छन्ति। समिधः पृथिवी, द्वितीयः दिवः, अन्तरिक्षं इन्धनं; ब्रह्मचारि समिधा, मेखला, यत्नेन लोकान् तपसा धत्ते। ब्रह्मचारि प्रथमः ब्रह्मणः जातः, यज्ञोपवीतं धृत्वा, तपसा उत्तिष्ठति; तस्मात् ब्राह्मणः, ब्रह्मा ज्येष्ठः, सर्वे देवाः अमृतं च जाताः। ब्रह्मचारि समिधा दीप्तः, कृष्णवासाः, दीक्षितः, दीर्घकेशः, त्वरितं पूर्वात् परं समुद्रं गच्छति, लोकान् क्षणेन गृहीत्वा। ब्रह्मचारि विद्यां, आपः, लोकं, प्रजापतिं, परमं देवम्, राजानं च उत्पादयति; अमृतस्य गर्भे भूत्वा, इन्द्रः भूत्वा, दानवान् जयति। गुरुः पृथिवीं दिवं च विस्तीर्णं गम्भीरं च निर्मितवान्; ब्रह्मचारि तपसा तौ रक्षति; तस्मिन् देवाः मनसा एकीभवन्ति। ब्रह्मचारि याचकः इव, प्रथमं पृथिवीं दिवं च गृहीत्वा, समिधा पूजयित्वा, तयोः सर्वे लोकाः स्थिताः। एकः समीपः, अन्यः दूरः, परं दिवि निहितः—एते द्वौ निधी ब्राह्मणे स्थितौ; ब्रह्मचारि तपसा तौ रक्षति; ब्रह्मज्ञः तद् एव स्वं करोति। द्वौ अग्नी—एकः अत्र आगच्छति, अन्यः पृथिव्याः, मध्यं दिवः एकीभवन्ति; तयोः दृढाः रश्मयः स्थिताः; ब्रह्मचारि तपसा तयोः तिष्ठति। गर्जन्, गर्भितः, रक्तः, श्वेताग्रज्वालाः, दीर्घजिह्वः, पृथिवीं गृहीत्वा; ब्रह्मचारि शिखरे बीजं सिञ्चति; तेन चत्वारः दिशः जीविताः। अग्नौ, सूर्ये, चन्द्रे, वायौ, ब्रह्मचारि समिधं आपः स्थापयति; तेषां ज्वालाः पृथक् पृथक् सञ्चरन्ति, मिश्रयन्ति; तस्मात् पुरुषः घृतम्, वर्षम्, आपः च प्राप्नोति। गुरुः मृत्युः, वरुणः, सोमः, ओषधयः, क्षीरं; मेघाः प्राणीः; एतैः लोकः प्रकाशितः धृतः। गृहस्थः गुरुः शुद्धं घृतं करोति; वरुणः भूत्वा, यत् इच्छति, ब्रह्मचारि मित्रः स्वात्मने तद् अर्पयति। गुरुः ब्रह्मचारि, ब्रह्मचारि प्रजापतिः; प्रजापति दीप्तः; राजा इन्द्रः, स्वामी अभवत्। ब्रह्मचारी तपसा राज्यं रक्षति; गुरुः ब्रह्मचारिणा शिष्यं इच्छति। ब्रह्मचारिणा कन्या यौवनं पतिं प्राप्नोति; ब्रह्मचारिणा वृषः तृणं, अश्वः यवः इच्छति। ब्रह्मचारिणा तपसा देवाः मृत्युम् अपाकर्षन्ति; ब्रह्मचारिणा इन्द्रः प्रकाशितं लोकं देवेषु आनयत्। ओषधयः, भूतम्, भविष्यत्, दिवस् रात्रिः, वृक्षाः, संवत्सरः ऋतुभिः सह—सर्वं ब्रह्मचारिणः जातम्। स्थलीयः दिव्यः पशवः, वन्यः, गृहीतः, निर्गृहीतः, पक्षिणः—सर्वे ब्रह्मचारिणः जाताः। प्रजापतेः सर्वे प्राणीः पृथक् प्राणं धृतवन्तः; सर्वे ब्रह्मचारिणा पूरिताः, ब्रह्मणा रक्षिताः। एष देवतानां श्रेष्ठः, अनागतः, दीप्तः; तस्मात् देवाः, अमृताः, ब्राह्मणः च जाताः; ब्रह्मा ज्येष्ठः। ब्रह्मचारि दीप्तं ब्रह्म धत्ते; तस्मिन् सर्वे देवाः एकीभवन्ति; सः प्राणं, निष्वासं, विततं प्राणं, वाक्, मनः, हृदयं, ब्रह्म, मेधा च उत्पादयति। दृष्टिं, श्रुतिं, कीर्तिं, अन्नं, बीजं, रक्तं, उदरं च दत्तु। ब्रह्मचारि एतानि निर्माय, आपः उपरि स्थित्वा, तपः चरति, समुद्रे दीप्तः; स्नातः, पिङ्गलः, सुवर्णवर्णः, पृथिव्यां दीप्तः। ततः, अग्निं, वनस्पतीन्, ओषधयः, इन्द्रं, बृहस्पतिं, सूर्यं च आह्वयामः। पापात् विमोचयन्तु। वरुणं, मित्रं, विष्णुं, भगं, अंशं, विवस्वन्तं आह्वयामः; पापात् विमोचयन्तु। देवः सविता, प्रजापतिः, पूषा, त्वष्टा—तेषां स्मरणं कृत्वा, दुःखात् विमोचयन्तु। गन्धर्वाः, अप्सराः, अश्विनौ, बृहस्पतिः, अर्यमन्—ते अपि दुःखात् विमोचयन्तु। दिवस् रात्रिः, सूर्यः, चन्द्रः, सर्वे आदित्याः—ते दुःखात् विमोचयन्तु। वायुः, पर्जन्यः, अन्तरिक्षं, दिशः, सर्वे प्रदेशाः—ते दुःखात् विमोचयन्तु। दिवस् रात्रिः, उषाः अपि शापात् विमोचयन्तु; सोमः, यं चन्द्रमाः इति कथयन्ति, सः विमोचयतु। स्थलीयः दिव्यः पशवः, वन्यः, जङ्गलः, पक्षिणः, विहङ्गः—ते सर्वे दुःखात् विमोचयन्तु। एवं प्राणस्य ब्रह्मचारिणः च महिमा, तेषां पूजनं, तपस्याः प्रभावः च, सर्वेषु लोकेषु, सर्वेषु प्राणिषु, सर्वेषु देवेषु, एकीभूतः, दीप्तः, विमुक्तिः च सम्पद्यते।