ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੋ ਸੁਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਵਰਗਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਸੁਖ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਸੁਖ ਆਲਸ, ਅਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਮਸੀ ਸੁਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ ਜਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ—ਸਤ, ਰਜ, ਤਮ—ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਹਰੇਕ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਤੱਵ ਹਨ—ਸ਼ਾਂਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸਯਮ, ਤਪ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਸੱਚਾਈ, ਗਿਆਨ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਆਸਥਾ। ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ੂਰਤਾ, ਤਾਕਤ, ਡੌਲ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਨ ਡਿੱਗਣਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਤੱਵ ਹਨ। ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਖੇਤੀ, ਗੌ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਪਾਰ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਲਈ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਤੱਵ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸਰੋਤ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਉਪਜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਉਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੋਰ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕਰਤੱਵ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ, “ਜਨਮਜਾਤ ਕਰਤੱਵ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਮੀ ਹੋਵੇ, ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹਰ ਥਾਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਤੇ ਸਯਮ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਤਿਆਗ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੂਰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਲਗਾਵਟ ਤੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕਾਂਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਥੋੜਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਤਾਕਤ, ਹੰਕਾਰ, ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਮਮਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਮੇਰਾ’ ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਤੁਰੰਤ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਭ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼ਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਅਰਪਣ ਕਰ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਲਕਸ਼ਯ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸਭ ਕਰਮ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ, ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿ। ਜੇ ਤੇਰਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਕਟਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਪਰ ਜੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣੀਂ ਤਾਂ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੋਚੇਂ, ‘ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ’, ਇਹ ਤੇਰਾ ਨਿਰਣੈ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਸੁਭਾਵ ਤੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਨਾ ਚਾਹੇਂ, ਤੈਨੂੰ ਉਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਅਰਜੁਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਸਤੀਤਵ ਨਾਲ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਾ ਲੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਅੰਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਨਿਵਾਸ ਮਿਲੇਗਾ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰ। ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਿਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਲਾਈ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਆਪਣਾ ਮਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾ, ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਬਣ, ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈਂ। ਸਭ ਕਰਤੱਵ ਛੱਡ ਕੇ ਕੇਵਲ ਮੇਰਾ ਆਸ਼ਰਾ ਲੈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਤਪ ਜਾਂ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਉਸਨੂੰ ਜੋ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੋ ਵੀ ਇਹ ਸੱਚਾ ਸੰਵਾਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਯਜ੍ਯ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ? ਤੇਰਾ ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ? ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਾਂਗਾ।” ਸੰਜਯ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਅਰਜੁਨ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਿਆ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਪਰਮ ਗੁਪਤ ਗਿਆਨ ਸੁਣਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੇਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹਰੀ ਦੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਨੰਦਤ ਵੀ!