અષ્ટાવક્રગીતા

એકવાર અષ્ટાવક્ર અને જનક વચ્ચે ઉદ્ગીર્ણ વિવેકના વાતાવરણમાં સંવાદ ચાલતો હતો. અષ્ટાવક્રએ કહ્યું, “અદ્ભુત છે કે, જે વ્યક્તિ પરમ અદ્વૈતમાં સ્થિર છે, મુક્તિની ઇચ્છા ધરાવે છે, છતાં પણ ઈચ્છા અને ભોગની લાલચથી અપૂર્ણ રહે છે. જ્ઞાન ઉદ્ભવ્યું છે, અજ્ઞાનનું દુશ્મન હવે અત્યંત નિર્વળ છે, છતાં પણ, સમય અંતે આવતો હોવા છતાં, એ વ્યક્તિ ભોગની ઈચ્છા રાખે છે—અદ્ભુત indeed! અહિં અને અન્યત્ર, જે વ્યક્તિ વિરાજિત છે, જેનામાં શાશ્વત અને અશાશ્વતની વચ્ચે વિવેક છે, એ મુક્તિની ઈચ્છા રાખે છે, છતાં પણ મુક્તિથી ડરે છે—આ પણ અદ્ભુત છે. વિદ્વાન, ભલે એને અન્ન મળે કે દુઃખ મળે, એ હંમેશા માત્ર આત્માને જ જુએ છે; એ neither પ્રસન્ન થાય છે, neither ગુસ્સે થાય છે. જે મહાન આત્મા પોતાના શરીરને બીજા જેવા જુએ છે, એ કેવી રીતે પ્રશંસા કે નિંદાથી ચિંતિત થાય? જે જગતને માત્ર માયા સમજે છે, curiosityથી મુક્ત છે, એ જ્ઞાની મગજ—even મૃત્યુ નજીક હોય—કેવી રીતે ડરે? મહાન વ્યક્તિ, જેને મનમાં કોઈ ઈચ્છા નથી, hopeless ને પણ સ્વીકાર કરે છે, આત્મજ્ઞાનમાં સંતોષ પામે છે—એની સરખામણી કોણ કરી શકે? જે સ્વભાવથી જાણે છે કે, જે કંઈ દેખાય છે, એ કંઈ નથી, એ જ્ઞાની મન માટે સ્વીકારવા કે ત્યાગવાનો પ્રશ્ન ક્યાં આવે? જે વ્યક્તિ આંતરિક વાસનાઓ ત્યજી, દ્વૈત અને અપેક્ષાથી મુક્ત છે, એ માટે, જે અનુભવ અચાનક આવે, neither દુઃખ neither આનંદ લાવે. અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિત જ્ઞાની, જગતના ભોગમાં રમે છે, પણ એ ક્યારેય સંસારથી વહેતા મોઢા લોકોના સમાન નથી. જે અવસ્થા—even ઈન્દ્ર જેવા દેવતાઓ લલચાય છે—તેમાં સ્થિત યોગી, એમાં પણ neither ઉત્સાહ nor ઉલ્લાસ અનુભવે છે; truly અદ્ભુત! જે ‘That’ જાણે છે, એ માટે neither પુણ્ય nor પાપનો સ્પર્શ છે—જેમ આકાશ ધૂમ્રને સ્પર્શે છે, પણ એમાં કોઈ અસર નથી. જે મહાન આત્મા, જે આખા જગતને આત્મા તરીકે જાણે છે, spontaneous જીવન જીવે છે—એને કોણ રોકી શકે? બ્રહ્માથી લઈને ઘાસના ટુકડા સુધી, ચાર પ્રકારના જીવોમાં, માત્ર જ્ઞાની જ ઈચ્છા અને દ્વેષથી મુક્ત રહેવાનો શક્તિમાન છે. જે આત્માને અદ્વૈત, સર્વસ્વ, jagatna swami તરીકે જાણે છે, એ whatever જાણે છે, whatever કરે છે—ક્યાંય ડરે નહીં. અષ્ટાવક્રએ પુછ્યું: “તમે કશું સાથે જોડાયેલા નથી—પવિત્ર હો, તો ત્યાગની ઇચ્છા કેમ રાખો છો? સંયુક્તતાને વિઘટિત કરો, અને વિલયમાં પ્રવેશ કરો.” જગત તમારા અંદર સમુદ્રમાં ફૂકાતા બબલ જેવા ઊભું થાય છે; આત્મા એક જ જાણીને, વિલયમાં પ્રવેશ કરો. જગત સીધું દેખાય છે, છતાં પણ, તમે નિર્મલ છો—જેમ દોરામાં સર્પ દેખાય છે, પણ એ નથી; એમ જ, વિલયમાં પ્રવેશ કરો. દુઃખ અને સુખમાં સમાન, પૂર્ણ, આશા અને નિરાશામાં સમાન, જીવન અને મૃત્યુમાં સમાન—એ રીતે, વિલયમાં પ્રવેશ કરો. અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: “હું આકાશ જેવો અનંત છું; જગત કુંડાની જેમ સ્વાભાવિક છે. જે આ જ્ઞાન ધરાવે છે, એ માટે neither ત્યાગ nor સ્વીકાર—માત્ર વિલય.” “હું મહાસાગર જેવો છું; જગત તરંગ જેવું છે. જે આ જ્ઞાન ધરાવે છે, એ માટે neither ત્યાગ nor સ્વીકાર—માત્ર વિલય.” “હું શંખ જેવો છું; જગત-પ્રતિતિ ચાંદી જેવી છે. જે આ જ્ઞાન ધરાવે છે, એ માટે neither ત્યાગ nor સ્વીકાર—માત્ર વિલય.” “હું બધા જીવમાં છું, કે બધા જીવ મારા અંદર છે—એ જ્ઞાન ધરાવનાર માટે, neither ત્યાગ, nor સ્વીકાર, nor વિલય.” જનકએ કહ્યું: “મારા માટે, હું અનંત મહાસાગર છું, જગતનું જહાજ મનના પવનથી અહીં-તહીં વહે છે—મને એમાં કોઈ ઉતાવળ નથી.” “મારા માટે, અનંત મહાસાગરમાં, જગતનું તરંગ પોતે જ ઊભું થાય છે અને વિલય પામે છે—એ ઊભું થાય કે ખરે, મારા માટે neither લાભ nor નુકસાન.” “મારા માટે, અનંત મહાસાગરમાં, જગત માત્ર કલ્પના છે; સંપૂર્ણ શાંત, નિરૂપ, એમાં જ હું સ્થિત છું.” “આત્મા કોઈ અવસ્થામાં નથી, અવસ્થાઓ પણ એ અનંત, નિર્મલમાં નથી; unattached, desireless, અને શાંતિમાં—એમાં જ હું સ્થિત છું.” “હા! હું માત્ર શુદ્ધ ચૈતન્ય છું; જગત જાદુની રમત છે. તો, rejection કે acceptanceનો વિચાર ક્યાંથી, કેવી રીતે, મારા માટે આવી શકે?” અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: “બાંધણ ત્યારે છે, જ્યારે મન ઈચ્છે છે, દુઃખી થાય છે, ત્યાગ કરે છે, પકડે છે, ભેદ જુએ છે, ગુસ્સે થાય છે.” “મુક્તિ ત્યારે છે, જ્યારે મન neither ઈચ્છે છે, nor દુઃખી થાય છે, neither ત્યાગ કરે છે, nor પકડે છે, neither પ્રસન્ન થાય છે, nor ગુસ્સે થાય છે.” “બાંધણ છે, જ્યારે મન perception સાથે જોડાય છે; મુક્તિ છે, જ્યારે મન perceptionsથી detached છે.” “મુક્તિ છે, જ્યારે ‘હું’ નથી; બાંધણ છે, જ્યારે ‘હું’ છે. આ જાણીને, કશું પકડો કે ત્યાગો નહીં—even અપ્રમત્ત.” અષ્ટાવક્રએ કહ્યું: “ક્યાં, કોના માટે, દ્વંદ્વ, ક્રિયા અને અક્રિયા ક્યારેય શાંત છે? આ જાણીને, અહીં indifferent, ત્યાગમાં પ્રતિષ્ઠિત, vowsથી મુક્ત થો.” કોઈ ક્યારેક ભાગ્યશાળી, માત્ર જગતના રીતો જોતા, જીવન, અન્ન, જ્ઞાનની ઈચ્છા અને ચિંતા—all vanish. “આ બધું અશાશ્વત, ત્રિપુટી દુઃખથી દૂષિત, નિરર્થક, દોષપૂર્ણ, ત્યાગ્ય—આ જાણીને, calm થો.” “કયો સમય, કયું યુગ, કયો પ્રસંગ—જ્યાં લોકો માટે દ્વંદ્વ નથી? ignore કરો, યોગ્ય વર્તન કરો, અને siddhi પ્રાપ્ત કરો.” “સંતો, ઋષિઓ, યોગીઓના ઉપદેશથી નહીં—આ જોઈને, જે વિરાજિત થાય છે, એ calm થઈ જાય છે.” “ચૈતન્યના સ્વરૂપને જાણીને, કોણ શિક્ષક નથી? વિરાજ્ય અને સમતાના માર્ગથી, બીજાને જન્મ-મૃત્યુના ચક્રથી પાર લઈ જાય છે.” “તત્વોના રૂપાંતરને માત્ર તત્વ તરીકે જ જુઓ; એ ક્ષણે, you will be free from bondage, and abide in your own nature.” “ઈચ્છાઓ જ જગત છે—એટલે, બધું ત્યજી દો. ઈચ્છાઓ ત્યજી, તમે આજે, જે રીતે હોય, એ રીતે સ્થિત રહેશો.