अष्टावक्रगीता

उद्भूतं ज्ञानदुर्मित्रमवधार्यातिदुर्बलः। आश्चर्यं काममाकाङ्क्षेत् कालमन्तमनुश्रितः

ज्ञान उगम पावले असून अज्ञानाचा शत्रू अत्यंत दुर्बल आहे हे समजूनही, काळाचा अंत जवळ आला असताना, सुखाची इच्छा राहते हे आश्चर्यकारक आहे.

इहामुत्र विरक्तस्य नित्यानित्यविवेकिनः। आश्चर्यं मोक्षकामस्य मोक्षाद् एव विभीषिका

इथे आणि तिथे विरक्त, नित्य-अनित्याचा विवेक असलेल्या, मुक्तीची इच्छा असलेल्या व्यक्तीला मुक्तीपासूनच भीती वाटते हे आश्चर्यकारक आहे.

धीरस्तु भोज्यमानोऽपि पीड्यमानोऽपि सर्वदा। आत्मानं केवलं पश्यन् न तुष्यति न कुप्यति

शहाणा मनुष्य, जेवताना किंवा त्रास सहन करताना, नेहमी फक्त आत्माच पाहतो; तो ना आनंदित होतो, ना रागावतो.

चेष्टमानं शरीरं स्वं पश्यत्यन्यशरीरवत्। संस्तवे चापि निन्दायां कथं क्षुभ्येत् महाशयः

जो आपलं शरीर दुसऱ्याचं असल्यासारखं पाहतो, त्याच्या मनाला स्तुती किंवा निंदा यामुळे कधीच हलवता येत नाही.

मायामात्रमिदं विश्वं पश्यन् विगतकौतुकः। अपि सन्निहिते मृत्यौ कथं त्रस्यति धीरधीः

हे विश्व फक्त माया आहे असं पाहून, आणि सर्व कुतूहल संपल्यावर, बुद्धिमान व्यक्तीला मृत्यू समोर असला तरी भीती वाटत नाही.

निःस्पृहं मानसं यस्य नैराश्येऽपि महात्मनः। तस्यात्मज्ञानतृप्तस्य तुलना केन जायते

ज्याच्या मनात कोणतीही इच्छा नाही, आणि जो आत्मज्ञानात समाधानी आहे, त्या महात्म्याशी तुलना कोण करू शकतो?

स्वभावाद् एव जानानो दृश्यमेतन्न किंचन। इदं ग्राह्यमिदं त्याज्यं स किं पश्यति धीरधीः

स्वतःच्या स्वभावाने हे सर्व दृश्य काहीच नाही हे जाणणारा बुद्धिमान, काय स्वीकारावं आणि काय टाकावं हे कशाला पाहतो?

अंतस्त्यक्तकषायस्य निर्द्वन्द्वस्य निराशिषः। यदृच्छयागतो भोगो न दुःखाय न तुष्टये

ज्याने अंतःकरणातील वासनांना सोडले आहे, द्वंद्व आणि अपेक्षा नाही, त्याला जे काही अनुभव सहज मिळतात, ते ना दुःख देतात ना आनंद.

अष्टावक्र उवाच॥ हन्तात्मज्ञानस्य धीरस्य खेलतो भोगलीलया। न हि संसारवाहीकैर्मूढैः सह समानता

अष्टावक्र म्हणतो: आत्मज्ञानात स्थिर असलेला धीर, जगातील सुखाचा खेळ करतो, पण संसाराच्या प्रवाहात वाहणाऱ्या अज्ञान लोकांसारखा कधीच होत नाही.

यत् पदं प्रेप्सवो दीनाः शक्राद्याः सर्वदेवताः। अहो तत्र स्थितो योगी न हर्षमुपगच्छति

ज्या पदासाठी इंद्रासारख्या सर्व देवता आकांक्षीत आहेत, तिथे स्थिर झालेला योगी आश्चर्य म्हणजे आनंदही अनुभवत नाही.

तज्ज्ञस्य पुण्यपापाभ्यां स्पर्शो ह्यन्तर्न जायते। न ह्याकाशस्य धूमेन दृश्यमानापि सङ्गतिः

त्या ज्ञानाच्या जाणाऱ्याला पुण्य आणि पापाचा स्पर्श आतून होत नाही, जसा आकाशाला धुराचा संबंध दिसतो पण प्रत्यक्षात नसतो.

आत्मैवेदं जगत्सर्वं ज्ञातं येन महात्मना। यदृच्छया वर्तमानं तं निषेद्धुं क्षमेत कः

ज्याने हे सर्व जग आत्मा आहे असं जाणलं आहे, आणि जे सहजपणे जगतो, त्याला रोखण्याची क्षमता कोणाकडे आहे?

आब्रह्मस्तंबपर्यन्ते भूतग्रामे चतुर्विधे। विज्ञस्यैव हि सामर्थ्यमिच्छानिच्छाविवर्जने

ब्रह्मापासून गवतापर्यंत, चार प्रकारच्या जीवांमध्ये, इच्छा आणि अनिच्छा यापासून मुक्त होण्याची ताकद फक्त ज्ञानी व्यक्तीकडे असते.

आत्मानमद्वयं कश्चिज्जानाति जगदीश्वरं। यद् वेत्ति तत्स कुरुते न भयं तस्य कुत्रचित्

जो आत्म्याला अद्वैत, जगाचा ईश्वर म्हणून ओळखतो, तो जे जाणतो ते करतो; त्याला कुठेही भीती नाही.

अष्टावक्र उवाच॥ न ते संगोऽस्ति केनापि किं शुद्धस्त्यक्तुमिच्छसि। संघातविलयं कुर्वन्नेवमेव लयं व्रज

अष्टावक्र म्हणतो: तुझं कोणत्याही गोष्टीशी संबंध नाही, मग हे शुद्ध व्यक्ती, तू का त्याग करायला इच्छितोस? संघटनेचं विलयन कर आणि त्यातच लय पाव.

उदेति भवतो विश्वं वारिधेरिव बुद्बुदः। इति ज्ञात्वैकमात्मानं एवमेव लयं व्रज

विश्व तुझ्यात समुद्रातील बुडबुड्यासारखं उगवतं; एकात्मा आहे हे जाणून, त्यातच लय पाव.

प्रत्यक्षमप्यवस्तुत्वाद् विश्वं नास्त्यमले त्वयि। रज्जुसर्प इव व्यक्तं एवमेव लयं व्रज

विश्व प्रत्यक्ष दिसतं तरी, तुझ्यात — हे निर्मळ व्यक्ती — अस्तित्व नाही, जसा दोरात साप दिसतो; त्याचप्रमाणे लय पाव.

समदुःखसुखः पूर्ण आशानैराश्ययोः समः। समजीवितमृत्युः सन्नेवमेव लयं व्रज

दुःख आणि सुखात समान, पूर्ण, आशा आणि निराशेत समान, जीवन आणि मृत्यूतही समान — अशा स्थितीत लय पाव.

अष्टावक्र उवाच॥ आकाशवदनन्तोऽहं घटवत् प्राकृतं जगत्। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

अष्टावक्र म्हणतो: मी आकाशासारखा अनंत आहे; जग घड्याळासारखं नैसर्गिक आहे. हे ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला ना त्याग, ना स्वीकार — फक्त लय.

महोदधिरिवाहं स प्रपंचो वीचिसऽन्निभः। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

मी महासागरासारखा आहे; प्रपंच लाटेसारखा आहे. हे ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला ना त्याग, ना स्वीकार — फक्त लय.

अहं स शुक्तिसङ्काशो रूप्यवद् विश्वकल्पना। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

मी शुक्तीप्रमाणे आहे; विश्वाची कल्पना चांदीसारखी आहे. हे ज्ञान असलेल्या व्यक्तीला ना त्याग, ना स्वीकार — फक्त लय.

अहं वा सर्वभूतेषु सर्वभूतान्यथो मयि। इति ज्ञानं तथैतस्य न त्यागो न ग्रहो लयः

मी सर्व प्राण्यांमध्ये आहे किंवा सर्व प्राणी माझ्यात आहेत — या जाणीवेत त्या व्यक्तीसाठी न सोडणे, न स्वीकारणे, न विलीन होणे असते.

जनक उवाच॥ मय्यनंतमहांभोधौ विश्वपोत इतस्ततः। भ्रमति स्वांतवातेन न ममास्त्यसहिष्णुता

जनक म्हणाला: माझ्या अनंत महासागरात, जगाचा होडका आपल्या मनाच्या वाऱ्याने इकडे तिकडे फिरतो; मला त्याबद्दल अजिबात असह्य वाटत नाही.

मय्यनंतमहांभोधौ जगद्वीचिः स्वभावतः। उदेतु वास्तमायातु न मे वृद्धिर्न च क्षतिः

माझ्या अनंत महासागरात, जगाची लाट आपल्याच स्वभावाने उठते आणि उतरते; ती उठो किंवा उतरू दे, मला ना वाढ ना कमी.

मय्यनंतमहांभोधौ विश्वं नाम विकल्पना। अतिशांतो निराकार एतदेवाहमास्थितः

माझ्या अनंत महासागरात, जग फक्त एक कल्पना आहे; मी पूर्ण शांत, निराकार — याच अवस्थेत स्थिर आहे.

नात्मा भावेषु नो भावस्तत्रानन्ते निरंजने। इत्यसक्तोऽस्पृहः शान्त एतदेवाहमास्तितः

आत्मा कोणत्याही अवस्थांमध्ये नाही, आणि त्या अवस्थाही त्या अनंत, निर्मळ स्वरूपात नाहीत; म्हणून मी निःसंग, निराश, शांत — याच अवस्थेत स्थिर आहे.

अहो चिन्मात्रमेवाहं इन्द्रजालोपमं जगत्। इति मम कथं कुत्र हेयोपादेयकल्पना

वा! मी शुद्ध चैतन्य आहे; जग जणू जादूच्या खेळासारखे आहे. मग मला काहीही सोडावे किंवा धरावे अशी कल्पना कुठे आणि कशी येईल?

अष्टावक्र उवाच॥ तदा बन्धो यदा चित्तं किन्चिद् वांछति शोचति। किंचिन् मुंचति गृण्हाति किंचिद् दृष्यति कुप्यति

अष्टावक्र म्हणाले: जेव्हा मन काही इच्छिते, दुःखी होते, काही सोडते, काही धरते, भेद पाहते किंवा रागावते — तेव्हा बंधन असते.

तदा मुक्तिर्यदा चित्तं न वांछति न शोचति। न मुंचति न गृण्हाति न हृष्यति न कुप्यति

जेव्हा मन काहीही इच्छित नाही, दुःखी होत नाही, काही सोडत नाही, काही धरत नाही, आनंदित होत नाही, रागावत नाही — तेव्हा मुक्ती असते.