ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਧਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਚਨ ਸੱਚ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਬਣੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਸਾਖੀ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ, ਪੂਰਨ, ਇੱਕ, ਮੁਕਤ, ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪ, ਨਿਰਕ੍ਰਿਆ, ਅਲਿਪਤ, ਨਿਰਾਸਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ; ‘ਮੈਂ ਇਹ ਰੂਪ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਮੋਹ-ਭਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸਭ ਪਹਿਚਾਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੀ ਫਾਹੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ‘ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ’—ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇ ਅਤੇ ਅਨੰਦਤ ਰਹਿ। ਤੂੰ ਅਲਿਪਤ, ਨਿਰਕ੍ਰਿਆ, ਸਵੈ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਇਕੱਲੀ ਗਲਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਧਿਆਨ-ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਤੈਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਸਵਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਚੇਤਨਾ ਹੈ—ਛੋਟੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਬਣ। ਨਿਰਲੇਪ, ਅਵਿਕਾਰੀ, ਪੂਰਨ, ਠੰਢੇ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਅਥਾਹ ਸਮਝ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿ। ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਦੇਹ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਘੜੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਰੰਤਰ ਬ੍ਰਹਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਏ! ਮੈਂ ਨਿਰਮਲ, ਸ਼ਾਂਤ, ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ; ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਮੂੜਤਾ ਨਾਲ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਫਿਰ, ਕੁਝ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ, ਮੈਂ ਦੇਹ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਫੇਨ ਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਪੜਾ ਧਾਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਤੇ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਾਤ੍ਰਾ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਈਖ ਦੇ ਰਸ ਤੋਂ ਚੀਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਓਸੇ ਵਿਚ ਰਮੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਦੇ ਬਿਨਾਂ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅਜਾਣਤਾ ਕਰਕੇ ਰੱਸੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਰੱਸੀ ਹੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਵਭਾਵ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ; ਮੈਂ ਓਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹਾਂ। ਹਾਏ! ਇਹ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਂਦੀ ਸੀਪ ਵਿਚ, ਸੱਪ ਰੱਸੀ ਵਿਚ, ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਧੁੱਪ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ, ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ, ਲਹਿਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਕੰਗਣ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਾਂ; ਜਦ ਕਿ ਸੰਸਾਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘਾਸ ਦੇ ਤੀਲੇ ਤੱਕ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਹਾਂ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਮੈਂ ਇੱਕੋ, ਕਦੇ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹਾਂ ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਦੇਹ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥਾਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਏ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਫਿਰ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲਣ ਜਾਂ ਸੋਚਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਮੇਰਾ ਹੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤ੍ਰੈਤਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਆਤਮਾ ਹਾਂ। ਹਾਏ! ਦੁਅਤਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਝੂਠਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ; ਮੂੜਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਸੀਮਿਤਤਾ ਸੋਚ ਲਈ। ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨ ਬੰਧਨ ਹੈ, ਨ ਮੁਕਤੀ, ਨ ਮੂੜਤਾ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਸੰਭਾਲਤ ਹੈ। ਹਾਏ, ਸੰਸਾਰ ਮੈਨੂੰ ਵੱਸਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਇਹ ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਦੇਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਆਤਮਾ ਸਿਰਫ਼ ਚੇਤਨਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਕਲਪਨਾ ਕਿੱਥੋਂ ਉਠ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਦੇਹ, ਸਵਰਗ-ਨਰਕ, ਬੰਧਨ-ਮੁਕਤੀ, ਤੇ ਡਰ—ਇਹ ਸਭ ਕਲਪਨਾ ਹੀ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ? ਹਾਏ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁਅਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ। ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੇ ਲੱਭਾਂ? ਮੈਂ ਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਦੇਹ ਮੇਰੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਚੇਤਨਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਇਕੱਲੀ ਗਲਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ। ਹਾਏ, ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਲਹਿਰਾਂ, ਮੇਰੇ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਜਦ ਮਨ ਦੀ ਹਵਾ ਠੰਢੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ-ਨਾਵ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦੁਖੀ ਵਪਾਰੀ ਹੈ, ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅਨੰਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਉਠਦੀਆਂ, ਡੁੱਬਦੀਆਂ, ਖੇਡਦੀਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਸ਼ਟਾਵਕ੍ਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਸੰਸਾਰਕ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਫਸ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹਾਏ, ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੋਤੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਸਮਝ ਕੇ ਲੋਭ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਹ ਲਹਿਰਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਲਹਿਰਾਂ; ‘ਮੈਂ ਉਹ ਹਾਂ’ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਭਟਕਦਾ ਹੈਂ? ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁੰਦਰ ਚੇਤਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਸੁਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸਭ ਜੀਵ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ‘ਮੇਰਾ’ ਪਣ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸਭ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।