ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰਗੀਤਾ

ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਲੱਗਦਾ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਚ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਿਹਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਨਾ ਉਦਾਸ; ਨਾ ਲਗਾਵ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਵਿਛੋੜਾ ਵਾਲਾ; ਨਾ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਾ ਭਾਵ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਵਿਖਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਵਿਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਮਾਧੀ ਨਹੀਂ; ਮੰਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਮੰਦਾ ਨਹੀਂ; ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ। ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਕਾਮਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਜਾਂ ਅਣਕਰੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਤਾਰੀਫ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਿੰਦਾ ਹੋਣ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ ਵਿਹਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਮਨਾਉਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ; ਉਹ ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜੰਗਲ ਵੱਲ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਕਲਪਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਭੁਲਾਵੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ—ਕਿੱਥੇ ਕਰਤਵ, ਕਿੱਥੇ ਇੱਛਾ, ਕਿੱਥੇ ਧਨ, ਕਿੱਥੇ ਵਿਵੇਕ? ਕਿੱਥੇ ਦੁਵੈਤ, ਕਿੱਥੇ ਅਦੁਵੈਤ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਭੂਤਕਾਲ, ਕਿੱਥੇ ਭਵਿੱਖ, ਕਿੱਥੇ ਵਰਤਮਾਨ? ਕਿੱਥੇ ਥਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਅਨੰਤਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ 'ਆਤਮਾ', ਕਿੱਥੇ 'ਅਨਾਤਮਾ', ਕਿੱਥੇ ਸ਼ੁਭ, ਕਿੱਥੇ ਅਸ਼ੁਭ? ਕਿੱਥੇ ਸੋਚ, ਕਿੱਥੇ ਅਸੋਚ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਸੁਪਨਾ, ਕਿੱਥੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਗਰਿਤ, ਕਿੱਥੇ ਚੌਥਾ ਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਡਰ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਦੂਰ, ਕਿੱਥੇ ਨੇੜੇ, ਕਿੱਥੇ ਬਾਹਰ, ਕਿੱਥੇ ਅੰਦਰ? ਕਿੱਥੇ ਸਥੂਲ, ਕਿੱਥੇ ਸੂਖਸ਼ਮ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਮੌਤ, ਕਿੱਥੇ ਜੀਵਨ, ਕਿੱਥੇ ਲੋਕ, ਕਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ? ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਲਯ, ਕਿੱਥੇ ਲੀਨਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਈ; ਯੋਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਈ; ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਾਫੀ ਹੋ ਗਈ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਜਨਕ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: "ਕਿੱਥੇ ਪੰਜ ਤੱਤ, ਕਿੱਥੇ ਸਰੀਰ, ਕਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਕਿੱਥੇ ਮਨ? ਕਿੱਥੇ ਖ਼ਾਲੀਪਨ, ਕਿੱਥੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਮੇਰੇ ਨਿਰਮਲ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ? ਕਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਿੱਥੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ, ਕਿੱਥੇ ਨਿਰਵਾਸਨਾ ਮਨ? ਕਿੱਥੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ, ਕਿੱਥੇ ਵਾਸਨਾ-ਰਹਿਤਤਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੁਵੈਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਗਿਆਨ, ਕਿੱਥੇ ਅਗਿਆਨ, ਕਿੱਥੇ ਮੈਂ, ਕਿੱਥੇ ਇਹ 'ਮੇਰਾ'? ਕਿੱਥੇ ਬੰਧਨ, ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤੀ, ਸੱਚੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਰ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ, ਕਿੱਥੇ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤੀ, ਕਿੱਥੇ ਅੰਤਮ ਵਿਦੇਹ ਮੁਕਤੀ, ਉਸ ਲਈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਭੇਦ-ਰਹਿਤ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਕਰਤਾ, ਕਿੱਥੇ ਭੋਗਤਾ? ਕਿੱਥੇ ਨਿਰਕਰਮ ਚਮਕ, ਕਿੱਥੇ ਹੋਰ ਕੁਝ? ਕਿੱਥੇ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਫਲ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ, ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ, ਕਿੱਥੇ ਯੋਗੀ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆਨੀ? ਕਿੱਥੇ ਬੰਧਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤ, ਮੇਰੇ ਅਦੁਵੈਤ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ? ਕਿੱਥੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਲਯ, ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਕਿੱਥੇ ਸਾਧਨ? ਕਿੱਥੇ ਸਾਧਕ, ਕਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਮੇਰੇ ਅਦੁਵੈਤ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ? ਕਿੱਥੇ ਗਿਆਨੀ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਾਧਨ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆਨੀ-ਜੋਗ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਹੀ? ਕਿੱਥੇ ਕੁਝ, ਕਿੱਥੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਵਿਖਰੇਪਨ, ਕਿੱਥੇ ਧਿਆਨ, ਕਿੱਥੇ ਅਗਿਆਨ, ਕਿੱਥੇ ਮੰਦੀ? ਕਿੱਥੇ ਆਨੰਦ, ਕਿੱਥੇ ਦੁਖ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਿਰਕਰਮ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰੀ ਚਲਣ, ਕਿੱਥੇ ਪਰਮ ਸੱਚ? ਕਿੱਥੇ ਖੁਸ਼ੀ, ਕਿੱਥੇ ਦੁਖ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਿਰਵਿਚਾਰ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਮਾਇਆ, ਕਿੱਥੇ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ, ਕਿੱਥੇ ਲਗਾਵ ਜਾਂ ਵਿਛੋੜਾ? ਕਿੱਥੇ ਜੀਵ, ਕਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਰੋਕ, ਕਿੱਥੇ ਮੁਕਤੀ, ਕਿੱਥੇ ਬੰਧਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਟੱਲ, ਅਭੇਦ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ? ਕਿੱਥੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਕਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਿੱਥੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਕਿੱਥੇ ਗੁਰੂ? ਕਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖੀ ਉਦੇਸ਼, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਗੁਣ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਿਵ ਹਾਂ? ਕਿੱਥੇ ਅਸਤਿਤਵ, ਕਿੱਥੇ ਅਨਸਤਿਤਵ? ਕਿੱਥੇ ਇਕ, ਕਿੱਥੇ ਦੋ? ਇੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ—ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ, ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ—ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਭੇਦ, ਕੋਈ ਲਗਾਵ, ਕੋਈ ਕਰਤਵ, ਕੋਈ ਅਨੁਭਵ, ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਿਵ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਰਭੇਦ, ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।