अष्टावक्र उवाच। अज्ञानात् इदं विश्वं दृश्यते, परन्तु वस्तुतः त्वमेवैकः अस्ति, न तवातिरिक्तः कश्चन बद्धो वा मुक्तो वा। निश्चितं विद्धि – इदं जगत् केवलं माया, न किञ्चित् अन्यत्। कामरहितः, केवलचैतन्यमयः सन्, शून्यवत् स्थित्वा, शान्तिम् अवाप्स्यसि। अस्तित्वसागर एक एव अस्ति – अतीतम्, वर्तमानम्, भविष्यत् च तत्रैकत्वेन स्थितानि। तव न बन्धनं न मोक्षः, न कर्तव्यं न अकर्तव्यं; सुखेन विहर। चित्स्वरूप! न मनसि चिन्ताः संशयाः वा उत्पादय; शमेन स्वात्मनि एव तुष्टः, आनन्दमूर्तिः भव। ध्यानं परित्यज्य, हृदि किञ्चिदपि मा धारय; त्वं स्वयम् आत्मा मुक्तः, विमर्शेन किम् साध्यते? अष्टावक्रः पुनरुवाच – अनन्तशास्त्रं व्याख्यातुं श्रोतुं वा शक्नोषि, प्रिय, तव स्वाभाविकं विश्रामं केवलं सर्वविस्मरणेन एव लभसे। भोगः, क्रिया, ध्यानं वा यथेष्टं कुरु, प्राज्ञ, सर्वकामरहितस्य तव मनः परमं मुदम् अनुभवति। यत्नेन सर्वे क्लिश्यन्ते, कश्चन न जानाति एषां सत्यम्; एतेनैव उपदेशेन धन्यः शान्तिम् आप्नोति। यः निमेषमात्रे अपि प्रवृत्त्या व्याकुलः सः परम आलस्यवान्, तस्यैव सुखं, अन्यस्य न। यदा मनः ‘इदं कृतम्, इदं न कृतम्’ इति द्वन्द्वात् मुक्तं भवति, तदा धर्मेऽर्थे कामे मोक्षे च उदासीनं भवति। विरक्तः विषयान् परित्यजति, रागी तान् इच्छति; परन्तु यो ग्रहणत्यागाभ्यां मुक्तः, स न विरक्तः न रागी। ग्रहणत्यागयोः प्रवृत्तिः इच्छायाः स्थितावस्ति— सा संसारबीजस्य अंकुरः—यावत् शुद्धविचारः न सम्पद्यते। प्रवृत्तौ रागः, निवृत्तौ द्वेषः; परन्तु द्वन्द्वातीतः प्राज्ञः बालवत् स्थितः। रागी दुःखात् मोक्षाय संसारत्यागं इच्छति; विरक्तः दुःखात् मुक्तः सन् संसारस्थोऽपि न क्लिश्यते। यो मोक्षे अपि गर्वं, देहे ममत्वं च धत्ते, स न ज्ञानी, न योगी, केवलं दुःखभाग्। शिवो वा विष्णुः वा ब्रह्मा वा उपदिशन्तु, तव स्वाभाविकं विश्रामं केवलं सर्वविस्मरणेन एव लभसे। अष्टावक्रः पुनरुवाच – ज्ञानफलयोगफलप्राप्तः, नित्यं शुद्धेन्द्रियः तृप्तः च, स एव एकाकी रमते। सत्यदर्शी कदापि अस्मिन्लोके न शोचति; तेनैव इयं विश्वमण्डली पूर्णा। स्वात्मनि रममाणस्य विषयाः न कदापि तुष्यन्ति, यथा निम्बपत्राणि सल्लाकीसक्तिमद्गजस्य न रोचन्ते। दुर्लभः सः यः भोगे अपि न स्पृहा, अभोगे अपि न तृष्णां प्रपद्यते। अत्र लोके केचन भोगे इच्छन्ति, केचन मोक्षे; परन्तु दुर्लभः सः महात्मा यः उभयत्र निराशः। महात्मनः धर्मेऽर्थे कामे मोक्षे जीवने मरणे वा ग्रहणत्यागविचारः नास्ति। सः न विश्वप्रलये स्पृहा, न स्थितौ द्वेषः; यथास्थितः सदा सुखी, तुष्टः। एष ज्ञानसम्पन्नः, सर्वविकल्पक्षीणः, पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, घ्राणन्, खादन्, यथास्थितः तुष्टः। तस्य दृष्टिः शून्या, कर्माणि व्यर्थानि, इन्द्रियाणि सदा शिथिलानि; न स्पृहा, न वैराग्यम्, यस्य संसारसागरः शुष्कः। स न जागर्ति, न स्वपिति, न नेत्रे उन्मीलयति, न निमीलयति; अहो, किमिदं अवस्था—कुतश्चित् मुक्तचित्तः तिष्ठति। सर्वत्र आत्मनिष्ठः दृश्यते, सर्वत्र शुद्धचेतनः; सर्वकामविवर्जितः मुक्तः सर्वत्र प्रकाशते। पश्यन्, शृण्वन्, स्पृशन्, घ्राणन्, खादन्, गृह्णन्, भाषमाणः, गच्छन्—कृत्यकृत्याभ्यां मुक्तः महात्मा नूनं मुक्तः। न निन्दति, न स्तौति, न हृष्यति, न कोपयति; न ददाति, न गृह्णाति—मुक्तः सर्वत्र उदासीनः। स्त्रियं स्नेहेन वा मृत्युम् आगतम् वा पश्यन्, तस्य चित्तं न चालयते, आत्मनिष्ठः एव। सुखदुःखयोः, नरे स्त्रियाम्, सम्पत्तौ विपत्तौ च, न किञ्चिद् भेदं पश्यति समदर्शी प्राज्ञः। न हिंसा, न दया, न गर्वः, न विषादः; न विस्मयः, न क्षोभः—एवं चरितार्थस्य स्थितिः। मुक्तः न विषयद्वेषी, न विषयासक्तः; सर्वदा असङ्गचित्तः, यद् आगच्छति, यद् न आगच्छति, तेनैव रमते। समाध्यसमाध्युत्तानदुष्टसंकल्पाः—तस्य मनः शून्यं, स न किञ्चिद् जानाति, केवलं एकाकीव स्थितः। न ममत्वं, न अहङ्कारः, न किञ्चिद् अस्य इति दृढनिश्चयः; सर्वाशाः अन्तः नष्टाः, कुर्वन् अपि न किञ्चित् करोति। बुद्धिप्रकाशाविवेकसुषुप्तिस्थूलत्वात् मुक्तः, यत्र यत्र स्थितिं लभते, तत्र तत्र लीनचित्तः। अष्टावक्रः पुनरुवाच – यावत् बोधः न जायते, तावत् मोहः स्वप्नवत्; तस्मै स्वभावानन्दरूपाय, शान्ताय, प्रकाशमानाय नमः। सम्पूर्णसंपदाहरणेन बहून् भोगान् उपभुङ्क्ते; परन्तु पूर्णत्यागं विना न खलु सुखं अस्ति। कर्तव्यतापतप्तान्तःकरणस्य कुतः सुखम्, यदि शमामृतधारा न प्रवहति? इदं सत्त्वमात्रं कल्पनया, न तु वस्तुतः; सत्-असद्विवेकदर्शिनां स्वभावाभावः कदापि नास्ति।