अष्टावक्रस्य उपदेशः जनकस्य अनुभवः च एकस्मिन प्रवाहे एवम्— परमाद्वयत्वे स्थितः अपि, मोक्षे अपि प्रवृत्तः, आश्चर्यं यत् कामनया आकृष्टः सुखस्य च अनुसरणेन बाधितः अपूर्णः एव तिष्ठति। ज्ञानं उत्पन्नं, अज्ञानस्य रिपुः अत्यन्तं दुर्बलः इति ज्ञातम्, तथापि कालः अन्ते समीपस्थः सति, सुखे स्पृहा आश्चर्यं एव। यः अस्मिन् लोके अन्यत्र च विरक्तः, नित्य-अनित्य-विवेकी, मोक्षे इच्छया मोक्षे एव भीति:—एषा अपि आश्चर्यरूपा। ज्ञानी जनः, भोजने वा क्लेशे वा, सदा आत्मानं एव पश्यति, न हर्षं न क्रोधं अनुभवति। यः स्वदेहं परदेहवत् पश्यति, तस्य महात्मनः स्तुतिः निन्दा वा कस्यापि न विकारं जनयेत्। अस्य जगत् मायारूपं दृष्ट्वा, सर्वविचारः क्षीणः, मृत्युः समीपस्थः अपि, ज्ञानी मनः न भयम् अनुभवति। महान् यः कामरहितः, निराशायाम् अपि, आत्मज्ञानस्य तृप्तः, तस्य तुल्यः कः? सर्वं दृश्यं शून्यं स्वभावतः ज्ञात्वा, ज्ञानी मनः किं स्वीकरणं किं त्यागं पश्यति? यः अन्तः रागं त्यक्त्वा, द्वैत-अपेक्षारहितः, यदृच्छया प्राप्तं अनुभवः न दुःखं न हर्षं जनयति। अष्टावक्रः उवाच—ज्ञानी आत्मज्ञानस्थः, लोकानन्देन क्रीडन्, संसारगतैः मोहितैः कदापि तुल्यः न। या अवस्था यां इन्द्रादयः अपि इच्छन्ति, तत्र स्थितः योगी न हर्षं अनुभवति—एषा आश्चर्यः। तत्त्वज्ञस्य पुण्य-पापयोः अन्तः स्पर्शः नास्ति; यथा आकाशः धूमेन स्पृष्टः इव, तु न स्पृष्टः। यः सर्वं जगत् आत्मरूपं पश्यति, यदृच्छया जीवति, तं को निगृह्णाति? ब्रह्मादि तृणपर्यन्तं, चतुर्विधानि प्राणिनि, तत्र केवलं तत्त्वज्ञः रागद्वेषयोः मुक्तः भवितुं शक्तः। यः आत्मानं अद्वितीयं विश्वेश्वरं जानाति, यद् वेत्ति तद् करोति, तस्य सर्वत्र भयाभावः। अष्टावक्रः पुनः उवाच—त्वं कस्यापि संगः नास्ति, हे शुद्ध, त्यागे स्पृहां किमर्थं? समूहं विलयय, विलयम् एव प्रविश। विश्वं समुद्रे बुद्बुदवत् त्वयि उत्पद्यते, आत्मानं एकं ज्ञात्वा, विलयम् प्रविश। विश्वं प्रत्यक्षम् अपि, त्वयि शुद्धे, नास्ति; यथा रज्जौ सर्पः दृश्यते, तथैव, विलयम् प्रविश। दुःख-सुखयोः समः, पूर्णः, आशा-निराशयोः समः, जीवित-मृत्योः समः, विलयम् प्रविश। अष्टावक्रः पुनः उवाच—अहम् आकाशवत् अनन्तः, विश्वं घटवत् स्वाभाविकम्। एतद् ज्ञाने, न त्यागः न ग्रहणम्—केवलं विलयः। अहम् समुद्रवत्, विश्वं तरङ्गवत्; न त्यागः न ग्रहणम्—केवलं विलयः। अहम् शुक्तिवत्, विश्वाभासः रजतवत्; न त्यागः न ग्रहणम्—केवलं विलयः। अहम् सर्वेषु प्राणिषु, वा सर्वे प्राणी मयि—एषा एव ज्ञाने, न त्यागः न ग्रहणम् न विलयः। जनकः उवाच—अनन्तसागरः अहम्, तत्र विश्वनाविका मनसो वायुनि यत्र-तत्र सञ्चरति; मम तत्र न किञ्चित् विकारः। अनन्तसागरः अहम्, तत्र विश्वतरङ्गः स्वभावतः उदेति, शम्यति; उदय-अपाययोः मम न लाभः न हानिः। अनन्तसागरः अहम्, तत्र विश्वं केवलं संकल्पः; शान्तः, निराकारः, तत्र एव अहम् स्थितः। आत्मा न अवस्थासु, न अवस्थाः तस्मिन् अनन्ते शुद्धे; अतः असङ्गः, निराकाङ्क्षः, शान्तः—तत्र एव अहम् स्थितः। अहम् केवलं शुद्धचैतन्यः, विश्वं मायायाः नाटकवत्; तत्र मम कुतः त्याग-ग्रहणयोः चिन्ता? अष्टावक्रः पुनः उवाच—यदा मनः किञ्चित् इच्छति, शोकं करोति, त्यजति, गृह्णाति, भेदं पश्यति, क्रुध्यति—तदा बन्धः। यदा मनः न इच्छति, न शोकं करोति, न त्यजति, न गृह्णाति, न हर्षं न क्रोधं करोति—तदा मोक्षः। यदा मनः कस्यापि दृश्ये सङ्गं करोति—तदा बन्धः; यदा सर्वदृश्ये असङ्गम्—तदा मोक्षः। यदा 'अहं' नास्ति—तदा मोक्षः; यदा 'अहं' अस्ति—तदा बन्धः। एतत् ज्ञात्वा, न किञ्चित् गृह्णीयात्, न त्यजेत्, अपि च असावधानः। अष्टावक्रः पुनः उवाच—यदा द्वन्द्वानि, क्रिया-अक्रिया, कस्यचित् शान्तानि? एतत् ज्ञात्वा, अत्र उदासीनः भव, त्यागनिष्ठः, सर्वव्रतवर्जितः। कस्यचित् दुर्लभस्य भाग्यशालिनः, केवलं जगतः वृत्तिं निरीक्ष्य, जीविते, अन्ने, ज्ञाने स्पृहा च सर्वक्लेशः क्षीणः। सर्वं अनित्यं, त्रिविधदुःखदूषितं, असारं, दोषयुक्तं, त्याज्यम्—एतत् ज्ञात्वा, शान्तः भव। कः कालः, कः युगः, कः प्रसङ्गः, यत्र द्वन्द्वानि जनानां न सन्ति? तानि उपेक्ष्य, यथायोग्यं आचरन्, सिद्धिं प्राप्नोति। न ऋषि-योगी-सन्तानां मतैः—एतत् दृष्ट्वा, यः विरक्तः, सः शान्तः भवति। चैतन्यस्य स्वरूपं ज्ञात्वा, कः न गुरु? वैराग्य-समत्वस्य उपायेन, जनान् जन्म-मृत्यु-पारं नयति। पञ्चभूतपरिणामान् तद्भूतवत् पश्य, तस्मिन् क्षणे बन्धात् मुक्तः, स्वस्वरूपे स्थितः। कामाः एव विश्वम्—तस्मात् सर्वान् त्यज। कामान् त्यक्त्वा, यथायोग्यं अद्य स्थितः भव।