अवधूतगीता

यदि नाम न मुक्तोऽसि न बद्धोऽसि कदाचन। साकारं च निराकारमात्मानं मन्यसे कथम्

तू मुक्त नसला तरी कधीच बांधलेला नाहीस; मग आत्म्याला साकार किंवा निराकार कसे समजू शकतोस?

जानामि ते परं रूपं प्रत्यक्षं गगनोपमम्। यथा परं हि रूपं यन्मरीचिजलसन्निभम्

मला तुझे परम रूप प्रत्यक्ष आकाशासारखे दिसते; जसे ते परम रूप पाण्यातील मरीचिकेसारखे आहे.

न गुरुर्नोपदेशश्च न चोपाधिर्न मे क्रिया। विदेहं गगनं विद्धि विशुद्धोऽहं स्वभावतः

माझ्यासाठी गुरू, उपदेश, उपाधी किंवा कृती नाही. मी स्वभावतः शुद्ध आहे, देहरहित आणि आकाशासारखा आहे हे जाण.

विशुद्धोऽस्य शरीरोऽसि न ते चित्तं परात्परम्। अहं चात्मा परं तत्त्वमिति वक्तुं न लज्जसे

तू म्हणतोस, हे शरीर शुद्ध आहे, तुझे मन सर्वांत श्रेष्ठ आहे, आणि तूच परमात्मा आहेस — पण असं बोलायला तुला लाज वाटत नाही.

कथं रोदिषि रे चित्त ह्यात्मैवात्मात्मना भव। पिब वत्स कलातीतमद्वैतं परमामृतम्

अरे मना, तू का रडतोस? स्वतःमध्ये स्वतःला ओळख. हे बाळा, अद्वैताचं अमृत प्यावं.

नैव बोधो न चाबोधो न बोधाबोध एव च। यस्येदृशः सदा बोधः स बोधो नान्यथा भवेत्

इथे ना ज्ञान आहे, ना अज्ञान, ना दोन्ही एकत्र. ज्याचं असं सततचं जागरण आहे, त्याचं हेच ज्ञान कायम राहतं.

ज्ञानं न तर्को न समाधियोगो न देशकालौ न गुरूपदेशः। स्वभावसंवित्तरहं च तत्त्व- माकाशकल्पं सहजं ध्रुवं च

ज्ञान म्हणजे तर्क नाही, समाधी नाही, ना कोणता देश किंवा काळ, ना गुरूचं शिकवणं. मीच ते सत्य आहे — स्वभावतः जागरूक, आकाशासारखं, सहज आणि कायमचं.

न जातोऽहं मृतो वापि न मे कर्म शुभाशुभम्। विशुद्धं निर्गुणं ब्रह्म बन्धो मुक्तिः कथं मम

मी ना जन्मलो, ना मरतो; माझ्या कुठल्याही कृती शुभ किंवा अशुभ नाहीत. मी शुद्ध, निर्गुण ब्रह्म आहे — मग माझ्यासाठी बंधन किंवा मुक्ती कशी असू शकते?

यदि सर्वगतो देवः स्थिरः पूर्णो निरन्तरः। अन्तरं हि न पश्यामि स बाह्याभ्यन्तरः कथम्

जर देव सर्वत्र आहे, अचल, पूर्ण आणि अखंड आहे, तर मला कुठेच वेगळेपण दिसत नाही — मग आतलं किंवा बाहेरचं कसं असू शकतं?

स्फुरत्येव जगत्कृत्स्नमखण्डितनिरन्तरम्। अहो मायामहामोहो द्वैताद्वैतविकल्पना

संपूर्ण जग अखंड आणि सतत चमकतं. अहो, ही मायेमुळे किती मोठी भ्रमाची स्थिती — द्वैत आणि अद्वैत यातली ही गोंधळलेली कल्पना!

साकारं च निराकारं नेति नेतीति सर्वदा। भेदाभेदविनिर्मुक्तो वर्तते केवलः शिवः

साकार आणि निराकार, नेहमीच 'हे नाही, ते नाही' म्हणत, भेद आणि अभेद या दोन्हींपासून मुक्त, एकच शिव कायम राहतो.

न ते च माता च पिता च बन्धुः न ते च पत्नी न सुतश्च मित्रम्। न पक्षपाती न विपक्षपातः कथं हि संतप्तिरियं हि चित्ते

तुला आई नाही, वडील नाहीत, कुणी नातेवाईक नाही; तुझी पत्नी नाही, मुलगा नाही, मित्र नाही. तू पक्षपाती नाहीस, विरोधकही नाहीस — मग मनात ही खंत कशी येते?

दिवा नक्तं न ते चित्तं उदयास्तमयौ न हि। विदेहस्य शरीरत्वं कल्पयन्ति कथं बुधाः

मना, तुझ्यासाठी ना दिवस आहे, ना रात्र, ना उगवणं, ना मावळणं. ज्याला शरीरच नाही, त्याला शरीरधारणेची कल्पना सुज्ञ कशी करू शकतात?

नाविभक्तं विभक्तं च न हि दुःखसुखादि च। न हि सर्वमसर्वं च विद्धि चात्मानमव्ययम्

ना अखंड, ना विभागलेलं, ना दु:ख, ना सुख, ना सर्व, ना काहीच नाही — आत्मा अमर आहे, हे जाण.

नाहं कर्ता न भोक्ता च न मे कर्म पुराऽधुना। न मे देहो विदेहो वा निर्ममेति ममेति किम्

मी कर्ता नाही, भोक्ता नाही; माझ्या कुठल्याही कृती नाहीत, ना पूर्वीच्या, ना आत्ताच्या. मला शरीर नाही, ना देहधारी, ना देहविरहित — मग 'माझं' किंवा 'नाही' असं काय?

न मे रागादिको दोषो दुःखं देहादिकं न मे। आत्मानं विद्धि मामेकं विशालं गगनोपमम्

माझ्यात राग वगैरे दोष नाहीत, ना देहाचे दु:ख आहे. मला एकट्या, विशाल, आकाशासारख्या आत्म्याला ओळख.

सखे मनः किं बहुजल्पितेन सखे मनः सर्वमिदं वितर्क्यम्। यत्सारभूतं कथितं मया ते त्वमेव तत्त्वं गगनोपमोऽसि

अरे मित्रा मन, फार बोलण्यात काय अर्थ? हे सगळं केवळ तर्क आहे. जे खरं आहे ते मी सांगितलं — तूच सत्य आहेस, आकाशासारखा विशाल आहेस.

येन केनापि भावेन यत्र कुत्र मृता अपि। योगिनस्तत्र लीयन्ते घटाकाशमिवाम्बरे

कोणत्याही प्रकारे, कुठेही, मृत्यूनंतरसुद्धा, योगी तिथेच विलीन होतात — जसं मडक्यातलं आकाश आकाशात मिसळतं.

तीर्थे चान्त्यजगेहे वा नष्टस्मृतिरपि त्यजन्। समकाले तनुं मुक्तः कैवल्यव्यापको भवेत्

तीर्थक्षेत्री असो किंवा अंत्यजाच्या घरी, मृत्यूसमयी आठवण गेली तरी, जो त्या क्षणी शरीर सोडतो, तो सर्वव्यापी मुक्तीला प्राप्त होतो.

धर्मार्थकाममोक्षांश्च द्विपदादिचराचरम्। मन्यन्ते योगिनः सर्वं मरीचिजलसन्निभम्

धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष आणि सर्व सजीव-निर्जीव गोष्टी — योगी हे सगळं मृगजळासारखं किंवा वाळवंटातल्या पाण्यासारखं मानतात.

अतीतानागतं कर्म वर्तमानं तथैव च। न करोमि न भुञ्जामि इति मे निश्चला मतिः

भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील कृती — मी त्या ना करतो, ना अनुभवतो; म्हणून माझं मन स्थिर आहे.

शून्यागारे समरसपूत- स्तिष्ठन्नेकः सुखमवधूतः। चरति हि नग्नस्त्यक्त्वा गर्वं विन्दति केवलमात्मनि सर्वम्

रिकाम्या घरात एकटा शांतचित्ताने राहणारा अवधूत आनंदी असतो; तो सर्व अहंकार सोडून नग्न अवस्थेत फिरतो आणि सर्व काही फक्त स्वतःमध्येच अनुभवतो.

त्रितयतुरीयं नहि नहि यत्र विन्दति केवलमात्मनि तत्र। धर्माधर्मौ नहि नहि यत्र बद्धो मुक्तः कथमिह तत्र

जिथे तीनही अवस्थांपलीकडील चौथं काही सापडत नाही, आणि जे फक्त स्वतःमध्येच आहे, तिथे ना पुण्य आहे ना पाप, ना बंधन आहे ना मुक्ती—मग अशा ठिकाणी हे सर्व कसे असू शकतं?

विन्दति विन्दति नहि नहि मन्त्रं छन्दोलक्षणं नहि नहि तन्त्रम्। समरसमग्नो भावितपूतः प्रलपितमेतत्परमवधूतः

तो शोधतो, पण तिथे मंत्र नाही, छंद नाही, तंत्रही नाही; समत्वात मग्न, चिंतनाने शुद्ध झालेला, हा सर्वोच्च अवधूताचा निवेदन आहे.

सर्वशून्यमशून्यं च सत्यासत्यं न विद्यते। स्वभावभावतः प्रोक्तं शास्त्रसंवित्तिपूर्वकम्

सर्व काही रिकामं आहे आणि नाहीही; सत्य-असत्य असं काही अस्तित्वात नाही; हे सर्व वस्तूंच्या स्वभावानुसार, शास्त्रज्ञानाच्या आधारे सांगितलं आहे.

इति प्रथमोऽध्यायः

इथे पहिला अध्याय संपला.

बालस्य वा विषयभोगरतस्य वापि मूर्खस्य सेवकजनस्य गृहस्थितस्य। एतद्गुरोः किमपि नैव न चिन्तनीयं रत्नं कथं त्यजति कोऽप्यशुचौ प्रविष्टम्

मुलगा असो, विषयभोगात रमणारा असो, मूर्ख असो, सेवक असो किंवा गृहस्थ असो—गुरुच्या गोष्टींबद्दल काहीच विचार करायचं नाही; जसं एखादं रत्न अपवित्र ठिकाणी गेलं तरी कोणी ते टाकत नाही.

नैवात्र काव्यगुण एव तु चिन्तनीयो ग्राह्यः परं गुणवता खलु सार एव। सिन्दूरचित्ररहिता भुवि रूपशून्या पारं न किं नयति नौरिह गन्तुकामान्

इथे काव्यातले गुण महत्त्वाचे नाहीत; सद्गुणी माणसाने फक्त सार घ्यावं. जशी रंगरूप नसलेली नौका देखील लोकांना पलीकडे नेते, तशीच गोष्ट आहे.

प्रयत्नेन विना येन निश्चलेन चलाचलम्। ग्रस्तं स्वभावतः शान्तं चैतन्यं गगनोपमम्

ज्याच्यामुळे कोणताही प्रयत्न न करता स्थिर आणि चल दोन्ही गोष्टी आपोआप विलीन होतात, ते स्वभावतः शांत आणि आकाशासारखं चैतन्य आहे.