तत् परमात्मा सर्वत्र व्याप्तम्, किन्तु किञ्चिदपि तेन न व्याप्यते। स एव बहिर्व्याप्तश्च अन्तः स्थितश्च, अनन्तः अखण्डश्च तिष्ठति। अतीव सूक्ष्मत्वात्, अदृश्यत्वात्, निर्गुणत्वाच्च, योगिभिः स एव आधाररूपेण वर्णितः। शनैः शनैः साधनाभ्यासेन स एव आधारः आत्मनः आधारत्वं प्राप्नोति। यदा निरन्तराभ्यासेन साधकः निराधारः भवति, तदा सः तस्मिन्नेव परे लयं गच्छति, सर्वस्मात् अन्तःगुणदोषेभ्यः विमुक्तः। इयं संसृतिः विषरूपा, तिव्रतमोहकारिणी, तस्याः नाशाय एकमेव स्वाभाविकं अमृतं अस्ति। यत् अनुभूयते, रूपरहितं सन् रूपवत् प्रतीयते, सत्-असत्-उभयातीतं, तदेव मध्यभावः उच्यते। बहिर्जगत् प्रकटितं नाम, अन्तः प्रकृतिः कथ्यते, अन्तः-अन्तरस्थयोः मध्ये यत्, तदवगन्तव्यं, यथा नारिकेलस्य जलम्। भ्रान्तिज्ञानं बहिः, यथार्थज्ञानं मध्ये, तस्मात् अपि सूक्ष्मतरं तदवगन्तव्यं, यथा नारिकेलस्य जलम्। यथा पूर्णचन्द्रदिवसे केवलं एकः निर्मलः चन्द्रमा दृश्यते, तथैव तदेकं एव पश्येत्; द्वैतदृष्टिः भ्रान्तिरेव। एवं सर्वेषां न विवेकभेदः, दाता स्थैर्यं प्राप्नोति, यथा अनन्तनामसु गीतम्। गुरोः ज्ञानप्रसादेन, मूढो वा पण्डितो वा, यः कश्चिद् सत्यम् अवबुध्यते, सः भवसागरात् विरक्तः भवति। रागद्वेषविनिर्मुक्तः, सर्वभूतहिते रतः, स्थितप्रज्ञः दृढनिश्चयः, सः परां गतिं प्राप्नोति। यथा घटभङ्गे तदन्तर्गतं आकाशं महाकाशे लयं याति, तथैव देहाभावे योगी स्वात्मनि, परात्मनि एव लीयते। एषा उपदेशा कर्मिणां कृते, तेषां बुद्ध्यन्तेऽपि तद्गतिः; योगिनां तु न, तेषां बुद्ध्यन्तेऽपि तद्गतिः। कर्मिणां मार्गः वाचा इन्द्रियैः च कथ्यते, योगिनां मार्गः तु अनिर्वचनीयः, तैः एव प्राप्यते। एवं ज्ञात्वा योगिभिः कल्पनारहितः मार्गः, सर्वकल्पनाविनिर्मुक्ताः स्वयमेव तद्विज्ञानं प्राप्नुवन्ति। तीर्थे, चाण्डालगृहे, वा यत्र कुत्रापि मृतः, योगी पुनर्जन्म न पश्यति, परब्रह्मणि लीयते। यः स्वस्य स्वाभाविकं, अजातं, अचिन्त्यं स्वरूपं पश्यति, सः इच्छया कर्म करोति, दोषैः न लिप्यते; अकर्तृत्वेन किंचिदपि न कुर्यादपि, सः न बध्नाति, न त्यागी, न तपस्वी। रोगरहितः, अनुपमः, अरूपः, निराधारः, अशरीरी, अकामः, द्वन्द्वमोहातीतः, अनवरतशक्तिमान्, सः तं नित्यमीश्वरं आत्मानं प्राप्नोति। यत्र न वेदः, न दीक्षा, न मुण्डनम्, न गुरुशिष्यौ, न यंत्रसिद्धिः, न मुद्रादिकं, तत्र नित्यमात्मानं ईश्वरं प्राप्नोति। न शैवः, न शाक्तः, न मानवमार्गः, न देहः, न रूपम्, न पदा इत्यादिक्रमः, न आरम्भः, न समापनम्, न पात्रम्; तत्र नित्यमात्मानं ईश्वरं प्राप्नोति। यस्य स्वभावात् सर्वं चराचरं विश्वं जायते, तिष्ठति, लीयते, यथा जले फेनबुद्बुदौ, तत्र नित्यमात्मानं ईश्वरं प्राप्नोति। यत्र न प्राणायामः, न दृष्टिः, नासनम्, न विद्या, न अविद्या, न नाड्यः, तत्र नित्यमात्मानं ईश्वरं प्राप्नोति। यत्र न नानात्वं, न एकत्वं, न उभयं, न अन्यत्वं, न सूक्ष्मता, न दीर्घता, न महत्त्वं, न शून्यता, न प्रमाणम्, न विषयः, न समता, तत्र नित्यमात्मानं ईश्वरं प्राप्नोति। शीलवान् वा अशीलवान्, संगृहीतः वा असंगृहीतः, अकर्मकृत् वा सकर्मकृत्, तत्र नित्यमात्मानं ईश्वरं प्राप्नोति। यत्र न मनः, न बुद्धिः, न देहः, न इन्द्रियाणि, न तन्मात्राणि, न स्थूलभूतानि, न अहंकारः, न आकाशस्वभावः, तत्र नित्यमात्मानं ईश्वरं प्राप्नोति। सृष्टिप्रलययोः यदा परमात्मनि स्थिता योगिनः बुद्धिः, तदा शुद्धाशुद्धयोः, लिङ्गभावस्य च, सर्वं विधेयम् अविधेयम्। यत्र मनसः वाचः च न गच्छतः, तत्र कथं गुरोः उपदेशः? तथापि गुरुणा एषा उपदेशा उक्ता, तदा तस्य सत्यता सम्यग्भासते। इत्येतत् द्वितीयोऽध्यायस्य समापनम्। अत्र न गुणागुणविभागः, न किञ्चिदस्ति, रागद्वेषविनिर्मुक्तः, शुद्धः, निरुपाधिकः, निर्गुणः, निरगुणः, सर्वव्यापी, विश्वरूपः—एवं आकाशस्वरूपे शिवे कथं पूजनं कुर्याम्? श्वेतादिवर्णरहितः, नित्यशिवः, कार्यकारणरूपः स एव परमशिवः; तद्विभेदरहितः अहं शुद्धः शिवः, केनात्मन्यात्मनं पूजयामि, हे सुमित्र? न मूलमूल्याभावः, न धूमधूम्यभावः, न दीपदीप्यभावः, अहं नित्यं उदितः, ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। अत्र अकामस्य कामः कथं वदामि? अत्र असङ्गस्य सङ्गः कथं वदामि? अत्र निरसस्य रसः कथं वदामि? अहं ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। सर्वस्य अद्वैतस्वरूपं कथं वदामि? सर्वस्य द्वैतस्वरूपं कथं वदामि? सर्वस्य नित्य-अनित्यभावं कथं वदामि? अहं ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। न स्थूलः, न सूक्ष्मः, न आगमनं, न गमनं, न आदि, न अन्तः, न मध्यः, नोच्च, न नीचः, सत्यमेव वदामि, अहं ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। चैतन्यमेव सर्वेन्द्रियाणि, आकाशवत्; चैतन्यमेव सर्वविषयाः, आकाशवत्; एकं शुद्धं चैतन्यमेव, न बध्दः, न मुक्तः; अहं ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। न दुःखसुखग्रहणगम्यः, हे प्रिय, न समीपरूपगम्यः, हे प्रिय; अहं ज्ञानामृतः, समरसः, आकाशवत्। अहं तदग्निः, यः अकर्मत्वं दहति; अहं तदग्निः, यः दुःखं च दुःखाभावं च दहति; अहं तदग्निः, यः देहत्वं च अदेहत्वं च दहति; अहं ज्ञानामृतः, एकरसः, आकाशवत्। अहं तदग्निः, यः पापापापं च दहति; अहं तदग्निः, यः धर्माधर्मं च दहति; अहं तदग्निः, यः बन्धमोक्षौ च दहति; अहं ज्ञानामृतः, एकरसः, आकाशवत्। न सत्ताभावः, न असत्ताभावः, हे तात; न संयोगः, न वियोगः, हे तात; न मनोभावः, न अमनोभावः, हे तात; अहं ज्ञानामृतः, एकरसः, आकाशवत्। न मयि मोहमोक्षभावना, न मयि दुःखसुखभावना, न मयि लोभालोभभावना; अहं ज्ञानामृतः, एकरसः, आकाशवत्। एवं, हे सुमित्र, एषा अद्वयबोधकथा, यत्र सर्वं एकमेव, शुद्धं, आत्मस्वरूपं, नित्यम्।