મનઃસંહર્ષજં દિવ્યં ગન્ધર્વાપ્સરસાં પ્રિયમ્। મત્તભ્રમસ્સંઘુષ્ટં મનોજ્ઞાકૃતિદર્શનમ્
તે સ્થળ મનને આનંદ આપતું, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓને પ્રિય, મદમસ્ત ભમરાંઓના ગુંજનથી ગુંજતું અને જોવા મનોહર હતું.
રમણીયં શિવં પુણ્યં સર્વૈર્જનમનોહરૈઃ। નાનાપક્ષિરુતં રમ્યં કદ્રૂપુત્રપ્રહર્ષણમ્
આ સ્થાન સુંદર, શુભ અને પવિત્ર હતું, બધાને આકર્ષતું, વિવિધ પક્ષીઓના કલરવથી ભરેલું અને કદ્રૂના પુત્રોને આનંદ આપતું હતું.
તત્તે વનં સમાસાદ્ય વિજહ્રુઃ પન્નગાસ્તદા। અબ્રુવંશ્ચ મહાવીર્યં સુપર્ણં પતગેશ્વરમ્
તે વનમાં પહોંચીને સાપોએ આનંદ કર્યો અને પછી મહાવીર્યવાન પક્ષી સુપર્ણને કહ્યું.
વહાસ્માનપરં દ્વીપં સુરમ્યં વિમલોદકમ્। ત્વં હિ દેશાન્બહૂન્રમ્યાન્વ્રજન્પશ્યસિ ખેચર
'અમને બીજાં કોઈ સુંદર, શુદ્ધ જળવાળાં દ્વીપે લઈ જા; કેમ કે, હે આકાશમાં વિહરનાર, તું અનેક સુંદર પ્રદેશો જોયા છે.'
સ વિચિન્ત્યાબ્રવીત્પક્ષી માતરં વિનતો તદા। કિં કારણં મયા માતઃ કર્તવ્યં સર્પભાષિતમ્
પછી પક્ષીએ વિચાર કરીને પોતાની માતા વિનતાને પૂછ્યું: 'માતા, મને સાપો જે કહે છે તે કરવું કેમ જરૂરી છે?'
દાસીભૂતાસ્મિ દુર્યોગાત્સપત્ન્યાઃ પતગોત્તમ। પણં વિતથમાસ્થાય સર્પૈરુપધિના કૃતમ્
'હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, દુર્ભાગ્ય અને મારી સહપત્નીની ચાલાકીએ હું દાસી બની ગઈ છું; સાપોએ ખોટા શરતથી મને છેતરાવી હતી.'
તસ્મિંસ્તુ કથિતે માત્રા કારણે ગગનેતરઃ। ઉવાચ વચનં સર્પાંસ્તેન દુઃખેન દુઃખિતઃ
માતાએ કારણ કહ્યાબાદ, આકાશમાં ઉડનાર સુપર્ણ એ દુઃખથી દુઃખી થઈને સાપોને કહ્યું.
કિમાહૃત્ય વિદિત્વા વા કિં વા કૃત્વેહ પૌરુષમ્। દાસ્યાદ્વો વિપ્રમુચ્યેયં તથ્યં વદત લેલિહાઃ
'શું લાવવાથી કે શું જાણવાથી, અથવા કઈ બહાદુરીથી હું મારી માતાને દાસીપણામાંથી મુક્ત કરી શકું? સાચું કહો, હે લપલપાવનારા.'
શ્રુત્વા સમબ્રુવન્સર્પા આહરામૃતમોજસા। તતો દાસ્યાદ્વિપ્રમોક્ષો ભવિતા તવ ખેચર
આ સાંભળી સાપોએ કહ્યું: 'અમને તારી શક્તિથી અમૃત લાવી આપ; પછી તારી માતા દાસીપણામાંથી મુક્ત થશે, હે આકાશમાં વિહરનાર.'
ઇત્યુક્તો ગરુડઃ સર્પૈસ્તતો માતરમબ્રવીત્। ગચ્છામ્યમૃતમાહર્તું ભક્ષ્યમિચ્છામિ વેદિતુમ્
સાપો દ્વારા આવું કહેવામાં આવતા, ગરુડએ પોતાની માતાને કહ્યું: 'હું અમૃત લાવવા જઈશ; પણ મને જાણવું છે કે હું શું ખાઈ શકું.'
સમુદ્રકુક્ષાવેકાન્તે નિષાદાલયમુત્તમમ્। `ભવનાનિ નિષાદાનાં તત્ર સન્તિ દ્વિજોત્તમ
સમુદ્રના કિનારે, એક શાંતિભર્યા સ્થાને, નિષાદોનું શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાન આવેલું છે. ત્યાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નિષાદોનાં ઘરો વસેલા છે.
પાપિનાં નષ્ટલોકાનાં નિર્ઘૃણાનાં દુરાત્મનામ્'। નિષાદાનાં સહસ્રાણિ તાન્ભુક્ત્વાઽમૃતમાનય
પાપી, માર્ગભ્રષ્ટ, નિર્દય અને દુષ્ટ એવા હજારો નિષાદો છે—તુ એમને ભક્ષી અને અમૃત પાછું લાવ.
ન ચ તે બ્રાહ્મણં હન્તું કાર્યા બુદ્ધિઃ કથંચન। અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રાહ્મણો હ્યનલોપમઃ
કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં બ્રાહ્મણને મારવાનો વિચાર પણ કરવો નહિ. બ્રાહ્મણ બધાં જીવોમાં અપરાધ્ય છે અને નિર્દોષ છે.
અગ્નિરર્કો વિષં શસ્ત્રં વિપ્રો ભવતિ કોપિતઃ। ગુરુર્હિ સર્વભૂતાનાં બ્રાહ્મણઃ પરિકીર્તિતઃ
અગ્નિ, સૂર્ય, ઝેર અને શસ્ત્ર—જ્યારે ગુસ્સે થાય ત્યારે એ બધું બ્રાહ્મણ જેવું જ ભયંકર બને છે. બ્રાહ્મણ બધાં જીવનો ગુરુ કહેવાય છે.
એવમાદિસ્વરૂપૈસ્તુ સતાં વૈ બ્રાહ્મણો મતઃ। સ તે તાત ન હન્તવ્યઃ સંક્રુદ્ધેનાપિ સર્વથા
આવી ગુણોથી બ્રાહ્મણને સજ્જનો શ્રેષ્ઠ માને છે. એટલે, બેટા, ગુસ્સામાં પણ, કોઈપણ રીતે બ્રાહ્મણને કદી પણ ન મારવો.
બ્રાહ્મણાનામભિદ્રોહો ન કર્તવ્યઃ કથંચન। ન હ્યેવમગ્નિર્નાદિત્યો ભસ્મ કુર્યાત્તથાનઘ
કોઈપણ સમયે બ્રાહ્મણ સામે દુશ્મની કરવી નહિ. જેમ નિર્દોષને અગ્નિ કે સૂર્ય ક્યારેય બળાવી નાખતા નથી, તેમ તું પણ એથી દૂર રહે.
યથા કુર્યાદભિક્રુદ્ધો બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ। તદેતૈર્વિવિધૈર્લિઙ્ગૈસ્ત્વં વિદ્યાસ્તં દ્વિજોત્તમમ્
જેમ દૃઢ પ્રતિજ્ઞા ધરાવતો બ્રાહ્મણ ગુસ્સે થાય ત્યારે વર્તે, એવા વિવિધ લક્ષણોથી તું એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ઓળખી લે.
ભૂતાનામગ્રભૂર્વિપ્રો વર્ણશ્રેષ્ઠઃ પિતા ગુરુઃ
બ્રાહ્મણ સર્વ જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, બધા વર્ણોમાં સર્વોચ્ચ છે, પિતા અને ગુરુ છે.
કિંસ્વિદગ્નિનિભો ભાતિ કિંસ્વિત્સૌમ્યપ્રદર્શનઃ। યથાહમભિજાનીયાં બ્રાહ્મણં લક્ષણૈઃ શુભૈઃ
કોણ અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવે છે? કોણ સૌમ્ય સ્વભાવ બતાવે છે? કયા શુભ લક્ષણોથી હું બ્રાહ્મણને ઓળખી શકું?
યસ્તે કણ્ઠમનુપ્રાપ્તો નિગીર્ણં બડિશં યથા
જે તારા ગળા સુધી પહોંચ્યો છે, જેમ માછલપટ્ટો ગળી જાય છે—
દહેદઙ્ગારવત્પુત્રં તં વિદ્યાદ્બ્રાહ્મણર્ષભમ્। વિપ્રસ્ત્વયા ન હન્તવ્યઃ સંક્રુદ્ધેનાપિ સર્વદા
જો એ જીવતા કાંડા જેવો બળે, તો જાણજે કે એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે. તું બ્રાહ્મણને ગુસ્સામાં પણ કદી ન મારવો.
પ્રોવાચ ચૈન વિનતા પુત્રહાર્દાદિદં વચઃ। જઠરે ન ચ જીર્યેદ્યસ્તં જાનીહિ દ્વિજોત્તમમ્
વિનતા એ પ્યારા દીકરાને દિલથી કહ્યું: જે તારા પેટમાં જઈને પણ નાશ પામતો નથી, એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ છે.
પુનઃ પ્રોવાચ વિનતા પુત્રહાર્દાદિદં વચઃ। જાનન્ત્યપ્યતુલં વીર્યમાશીર્વાદપરાયણા
વિનતાએ ફરીથી દીકરાને દિલથી કહ્યું: જેનું બલ અપરંપાર છે, એ જાણતાં છતાં આશીર્વાદમાં જ રહેનારાઓ—
પક્ષૌ તે મારુતઃ પાતુ ચન્દ્રસૂર્યૌ ચ પૃષ્ઠતઃ
પવન તારા પાંખોને રક્ષા કરે, ચાંદ્ર અને સૂર્ય તારા પીઠને જાળવે.
શિરશ્ચ પાતુ વહ્નિસ્તે વસવઃ સર્વતસ્તનુમ્। `વિષ્ણુઃ સર્વગતઃ સર્વમહ્ગાનિ તવ ચૈવ હ।' અહં ચ તે સદા પુત્ર શાન્તિસ્વસ્તિપરાયણા
અગ્નિ તારા માથાને, વસુઓ તારા આખા શરીરને, સર્વત્ર રહેનારો વિષ્ણુ તારા બધા અંગોને રક્ષા કરે; અને હું, તારી માતા, હંમેશાં તારી શાંતિ અને કલ્યાણમાં લાગેલી રહીશ.
ઇહાસીના ભવિષ્યામિ સ્વસ્તિકારે રતા સદા। અરિષ્ટં વ્રજ પન્થાનં પુત્ર કાર્યાર્થસિદ્ધયે
હું અહીં બેઠી રહીશ અને હંમેશાં શુભ કાર્યમાં લાગેલી રહીશ; બેટા, તું સુરક્ષિત માર્ગે જઈને તારો કાર્ય પૂર્ણ કર.
તતઃ સ માતુર્વચનં નિશમ્ય વિતત્ય પક્ષૌ નભ ઉત્પપાત। તતો નિષાદાન્બલવાનુપાગતો બુભુક્ષિતઃ કાલ ઇવાન્તકોઽપરઃ
પછી, માતાના વચન સાંભળી, તેણે પાંખો ફેલાવી આકાશમાં ઉડી ગયો; પછી, શક્તિશાળી બની, તે ભૂખ્યો રહીને નિષાદો પાસે ગયો, જાણે સમય પર આવતો યમદૂત હોય.
સ તાન્નિષાદાનુપસંહરંસ્તદા રજઃ સમુદ્ધૂય નભઃસ્પૃશં મહત્। સમુદ્રકુક્ષૌ ચ વિશોષયન્પયઃ સમીપજાન્ભૂધરજાન્વિચાલયન્
પછી તેણે એ નિષાદોને ભક્ષી લીધા, અને એટલું મોટું ધૂળનું વાદળ ઊઠ્યું કે આકાશ સુધી પહોંચી ગયું; તેણે સમુદ્રના તળની બધી જળ સુકવી નાખી અને પાસેના પર્વતો હલાવી નાખ્યા.
તતઃ સ ચક્રે મહદાનનં તદા નિષાદમાર્ગં પ્રતિરુધ્ય પક્ષિરાટ્। તતો નિષાદાસ્ત્વરિતાઃ પ્રવવ્રજુ- ર્યતો મુખં તસ્ય ભુજંગભોજિનઃ
ત્યારે પંખીઓના રાજાએ એક મોટું મોં ઉભું કર્યું અને નિષાદો જતાં રસ્તો અટકાવ્યો. એટલે બધા નિષાદો ઝડપથી એ સાપખોરના મોં તરફ દોડી ગયા.
તદાનનં વિવૃતમતિપ્રમાણવ- ત્સમભ્યયુર્ગગનમિવાર્દિતાઃ ખગાઃ। સહસ્રશઃ પવનજોવિમોહિતા યથા।ઞનિલપ્રચલિતપાદપે વને
એ વિશાળ અને ખુલ્લા મોંમાં નિષાદો એવા જ પડ્યા જેમ આકાશમાંથી પંખીઓ પવનના ઝોકમાં ઉડી પડે, અને જંગલમાં ઝાડ ઝાટૂકાથી હલાઈ જાય એમ, હજારો નિષાદો ગભરાઈને એમાં ઘૂસી ગયા.