સા તં દૃષ્ટ્વૈવ રાજાનં દુષ્યન્તમસિતેક્ષણા। `સુપ્રીતાઽભ્યાગતં તં તુ પૂજ્યં પ્રાપ્તમથેશ્વરમ્
એ કાળી આંખોવાળી કન્યાએ રાજા દુષ્યંતને જોઈને ખૂબ આનંદ અનુભવ્યો, કારણ કે એક યોગ્ય અને પૂજનીય મહેમાન આવ્યો હતો.
રૂપયૌવનસંપન્ના શીલાચારવતી શુભા। સા તમાયતપદ્માક્ષં વ્યૂઢોરસ્કં મહાભુજમ્
સુંદરતા અને યુવાનીથી યુક્ત, સદાચારવાળી અને પવિત્ર એ કન્યાએ, કમળ જેવી વિશાળ આંખો, પહોળું છાતી અને મજબૂત ભુજાવાળા રાજાને નિહાળ્યો.
સિંહસ્કન્ધં દીર્ઘબાહું સર્વલક્ષણપૂજિતમ્। સ્પૃષ્ટં મધુરયા વાચા સાઽબ્રવીજ્જનમેજયા
સિંહ જેવી ભુજાઓ, લાંબા હાથ અને સર્વલક્ષણોથી યુક્ત એ રાજાને, એ કન્યાએ મીઠા શબ્દોથી સંબોધન કર્યો.
સ્વાગતં ત ઇતિ ક્ષિપ્રમુવાચ પ્રતિપૂજ્ય ચ। આસનેનાર્ચયિત્વા ચ પાદ્યેનાર્ઘ્યેણ ચૈવ હિ
એ કન્યાએ તરત જ સ્વાગત કર્યું, માન આપ્યો અને બેઠકો આપી, પગ ધોવા માટે પાણી અને મહેમાનગતિ માટે પણ પાણી આપ્યું.
પપ્રચ્છાનામયં રાજન્કુશલં ચ નરાધિપમ્। યથાવદર્ચયિત્વાઽથ પૃષ્ટ્વા ચાનામયં તદા
યોગ્ય રીતે સન્માન કરીને અને રાજાની ખુશાલી પૂછ્યા પછી, એ કન્યાએ રાજાને આરોગ્ય વિશે પણ પૂછ્યું.
ઉવાચ સ્મયમાનેવ કિં કાર્યં ક્રિયતામિતિ। `આશ્રમસ્યાભિગમને કિં ત્વં કાર્યં ચિકીર્ષસિ
હળવું સ્મિત કરીને એણે કહ્યું: 'શું કામ છે? આશ્રમમાં આવવાનો તમારો હેતુ શું છે અને તમે શું કરવા માંગો છો?'
કસ્ત્વમદ્યેહ સંપ્રાપ્તો મહર્ષેરાશ્રમં શુભમ્।' તામબ્રવીત્તતો રાજા કન્યાં મધુરભાષિણીમ્
તમે કોણ છો, જે આજે મહર્ષિનું આ પવિત્ર આશ્રમ પહોંચ્યા છો?' રાજાએ એ કન્યાને મીઠા શબ્દોમાં 이렇게 પૂછ્યું.
દૃષ્ટ્વા સર્વાનવદ્યાઙ્ગીં યથાવત્પ્રતિપૂજિતઃ। `રાજર્ષેસ્તસ્ય પુત્રોઽહમિલિનસ્ય મહાત્મનઃ
તે કન્યાને સર્વે અંગે નિર્દોષ જોઈ, અને યોગ્ય રીતે સન્માન મળ્યા પછી, તેણે કહ્યું: 'હું રાજર્ષિ ઇલિનનો પુત્ર છું.'
દુષ્યન્ત ઇતિ મે નામ સત્યં પુષ્કરલોચને। આગતોઽહં મહાભાગમૃષિં કણ્વમુપાસિતુમ્
'મારું નામ દુષ્યંત છે, કમળ જેવી આંખોવાળી, અને હું મહાન ઋષિ કણ્વને વંદન કરવા આવ્યો છું.'
ગતઃ પિતા મે ભગવાન્ફલાન્યાહર્તુમાશ્રમાત્। મુહૂર્તં સંપ્રતીક્ષસ્વ દ્રષ્ટાસ્યેનમુપાગતમ્
'મારા પિતા ફળ લેવા આશ્રમમાંથી બહાર ગયા છે; થોડી વાર રાહ જુઓ, તેઓ પાછા આવશે ત્યારે તમે તેમને જોઈ શકશો.'
અપશ્યમાનસ્તમૃષિં તથા ચોક્તસ્તયા ચ સઃ। તાં દૃષ્ટ્વા ચ વરારોહાં શ્રીમતીં ચારુહાસિનીમ્
ઋષિને ન જોઈ શક્યા, અને એ કન્યાએ આવું કહ્યું, ત્યારે રાજાએ એ સુંદર, તેજસ્વી અને મીઠા સ્મિતવાળી કન્યાને જોયા.
વિભ્રાજમાનાં વપુષા તપસા ચ દમેન ચ। રૂપયૌવનસંપન્નામિત્યુવાચ મહીપતિઃ
તે કન્યા રૂપ, તપ અને સંયમથી તેજમય હતી, યુવાની અને સૌંદર્યથી ભરપૂર હતી. રાજાએ તેને કહ્યું:
કા ત્વં કસ્યાસિ સુશ્રોણિ કિમર્થં ચાગતા વનમ્। એવંરૂપગુણોપેતા કુતસ્ત્વમસિ શોભને
'તમે કોણ છો, સુંદર નિતંબવાળી? તમે કોની દીકરી છો અને વનમાં કેમ આવી છો? આવું રૂપ અને ગુણ ધરાવતી, સુંદર, તમે ક્યાંથી આવી છો?'
દર્શનાદેવ હિ શુભે ત્વયા મેઽપહૃતં મનઃ। ઇચ્છામિ ત્વામહં જ્ઞાતું તન્મમાચક્ષ્વ શોભને
'શુભે, તમને જોઈને જ મારું મન તમારી તરફ ખેંચાઈ ગયું છે. હું તમને જાણવા ઈચ્છું છું—મને કહો, સુંદરે.'
સ્થિતોસ્મ્યમિતસૌભાગ્યે વિવક્ષુશ્ચાસ્મિ કિંચન। શૃણુ મે નાગનાસોરુ વચનં મત્તકાશિનિ
'હું અહીં ઊભો છું, સુમેરા ભાગ્યવાળી, અને કંઈક કહેવા માંગું છું; મારા શબ્દો સાંભળો, નાગની જેવી નિતંબવાળી, મદમસ્ત હાથી જેવી તેજસ્વિ.'
રાજર્ષેરન્વયે જાતઃ પૂરોરસ્મિ વિશેષતઃ। વૃણ્વે ત્વામદ્ય સુશ્રોણિ દુષ્યન્તો વરવર્ણિનિ
'હું રાજર્ષિ પૌરુવંશમાં જન્મેલો છું. આજે, સુંદર નિતંબવાળી અને તેજસ્વિ, દુષ્યંતે તમને પસંદ કરી છે.'
ન મેઽન્યત્ર ક્ષત્રિયાયા મનો જાતુ પ્રવર્તતે। ઋષિપુત્રીષુ ચાન્યાસુ નાવરાસુ પરાસુ ચ
'મારું મન બીજું ક્યાંય, બીજી ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓ કે ઋષિ પુત્રીઓ તરફ, ન તો નીચી કે ઊંચી તરફ, ક્યારેય વળતું નથી.'
તસ્માત્પ્રણિહિતાત્માનં વિદ્દિ માં કલભાષિણિ। યસ્યાં મે ત્વયિ ભાવોઽસ્તિ ક્ષત્રિયા હ્યસિ કા વદા
'એથી, કલભા જેવી મીઠી બોલનારી, જાણો કે મારું મન તમારા પર સ્થિર છે. તમે ક્ષત્રિય છો—મને કહો, તમે કોણ છો?'
ન હિ મે ભીરુ વિપ્રાયાં મનઃ પ્રસહતે ગતિમ્। ભજે ત્વામાયતાપાઙ્ગે ભક્તં ભજિતુમર્હસિ। ભુઙ્ક્ષ રાજ્યં વિશાલાક્ષિ બુદ્ધિં માત્વન્યથા કૃથાઃ
'ડરપોક, મારું મન બ્રાહ્મણ કન્યાઓ તરફ ક્યારેય વળતું નથી. હું તમને પસંદ કરું છું, વિશાળ આંખવાળી; તમે ભક્તને સ્વીકારો. રાજ્ય ભોગવો, વિશાળ આંખવાળી, અને બીજું કશું વિચારશો નહીં.'
એવમુક્તા તુ સા કન્યા તેન રાજ્ઞા તમાશ્રમે। ઉવાચ હસતી વાક્યમિદં સુમધુરાક્ષરમ્
રાજાએ આશ્રમમાં આવું કહ્યું ત્યારે, એ કન્યાએ હસીને મીઠા અને કોમળ શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
કણ્વસ્યાહં ભગવતો દુષ્યન્ત દુહિતા મતા। તપસ્વિનો ધૃતિમતો ધર્મજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ
'હું મહાન ઋષિ, ધૈર્યવાન અને ધર્મજ્ઞ કણ્વની પુત્રી માનવામાં આવું છું, દુષ્યંત.'
અસ્વતન્ત્રાસ્મિ રાજેન્દ્ર કાશ્યપો મે ગુરુઃ પિતા। તમેવ પ્રાર્થય સ્વાર્થં નાયુક્તં કર્તુમર્હસિ
'હું સ્વતંત્ર નથી, રાજેન્દ્ર; કાશ્યપ જ મારા ગુરુ અને પિતા છે. તમારો હિત તેમને જ કહો; બીજું કરવું યોગ્ય નથી.'
ઊર્ધ્વરેતા મહાભાગે ભગવાઁલ્લોકપૂજિતઃ। ચલેદ્ધિ વૃત્તાદ્ધર્મોપિ ન ચલેત્સંશિતવ્રતઃ
'મારા પિતા, મહાન અને સર્વે જગતમાં પૂજ્ય, ઉર્ધ્વરેતસ છે. ધર્મ કદી ડગે તો પણ, તેઓ પવિત્ર વ્રતમાંથી કદી ડગતા નથી.'
કથં ત્વં તસ્ય દુહિતા સંભૂતા વરવર્ણિની। સંશયો મે મહાનત્ર તન્મે છેત્તુમિહાર્હસિ
'સુંદરે, તમે કેવી રીતે તેમની પુત્રી બની? મને આ વિષયમાં મોટો સંશય છે—મહેરબાની કરીને એ દૂર કરો.'
યથાઽયમાગમો મહ્યં યથા ચેદમભૂત્પુરા। `અન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા સત્સુ ભાષતે
જેમ આ ઘટના મારી સાથે બની છે અને પહેલાં પણ આવી હતી, એ જ રીતે એ પોતાનું સ્વરૂપ એકલું હોય ત્યારે જુદું બતાવે છે, પણ બીજાઓ વચ્ચે જુદું બોલે છે.
સ પાપેનાવૃતો મૂર્ખસ્તેન આત્માપહારકઃ।' શૃણુ રાજન્યથાતત્ત્વં યથાઽસ્મિ દુહિતા મુનેઃ
એ પાપથી ઢંકાયેલો મૂર્ખ છે અને એ રીતે પોતાનું જ નુકસાન કરનાર છે. રાજા, હવે સાચી વાત સાંભળો કે હું ઋષિની દીકરી કેવી રીતે છું.
ઋષિઃ કશ્ચિદિહાગમ્ય મમ જન્માભ્યચોદયત્। `ઊર્ધ્વરેતા યથાસિ ત્વં કુતસ્ત્વેયં શકુન્તલા
ક્યારેક એક ઋષિ અહીં આવ્યા અને મને જન્મ વિશે પૂછ્યું: 'તમે તો ઉર્ધ્વરેતાસ છો, તો પછી શકુન્તલા તમારી કેવી રીતે થઈ?'
પુત્રી ત્વત્તઃ કથં જાતા તત્ત્વં મે બ્રૂહિ કાશ્યપ।' તસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાન્યથા તચ્છૃણુ પાર્થિવા
'તમારી દીકરી કેવી રીતે જન્મી? સાચું કહો, કશ્યપ.' ત્યારે ભગવાને તેને સાચી વાત કહી. એ વાત સાંભળો, રાજા.
તપ્યમાનઃ કિલ પુરા વિશ્વામિત્રો મહત્તપઃ। સુભૃશં તાપયામાસ શક્રં સુરગણેશ્વરમ્
પહેલાં વિશ્વામિત્ર મહાન તપસ્યામાં લીન હતા અને એમણે પોતાની કઠોર તપથી ઈન્દ્ર, દેવતાઓના રાજાને ખૂબ જ દુઃખ આપ્યું.
તપસા દીપ્તવીર્યોઽયં સ્થાનાન્માં ચ્યાવયેદિતિ। ભીતઃ પુરન્દરસ્તસ્માન્મેનકામિદમબ્રવીત્
'આ વિશ્વામિત્રના તેજસ્વી તપથી કદાચ એ મને મારા સ્થાન પરથી હટાવી દેશે,' એમ ડરીને પુરંદરે મેનકાને કહ્યું.