કણ્વસ્યાહં ભગવતો દુષ્યન્ત દુહિતા મતા। તપસ્વિનો ધૃતિમતો ધર્મજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ
'હું મહાન ઋષિ, ધૈર્યવાન અને ધર્મજ્ઞ કણ્વની પુત્રી માનવામાં આવું છું, દુષ્યંત.'
અસ્વતન્ત્રાસ્મિ રાજેન્દ્ર કાશ્યપો મે ગુરુઃ પિતા। તમેવ પ્રાર્થય સ્વાર્થં નાયુક્તં કર્તુમર્હસિ
'હું સ્વતંત્ર નથી, રાજેન્દ્ર; કાશ્યપ જ મારા ગુરુ અને પિતા છે. તમારો હિત તેમને જ કહો; બીજું કરવું યોગ્ય નથી.'
ઊર્ધ્વરેતા મહાભાગે ભગવાઁલ્લોકપૂજિતઃ। ચલેદ્ધિ વૃત્તાદ્ધર્મોપિ ન ચલેત્સંશિતવ્રતઃ
'મારા પિતા, મહાન અને સર્વે જગતમાં પૂજ્ય, ઉર્ધ્વરેતસ છે. ધર્મ કદી ડગે તો પણ, તેઓ પવિત્ર વ્રતમાંથી કદી ડગતા નથી.'
કથં ત્વં તસ્ય દુહિતા સંભૂતા વરવર્ણિની। સંશયો મે મહાનત્ર તન્મે છેત્તુમિહાર્હસિ
'સુંદરે, તમે કેવી રીતે તેમની પુત્રી બની? મને આ વિષયમાં મોટો સંશય છે—મહેરબાની કરીને એ દૂર કરો.'
યથાઽયમાગમો મહ્યં યથા ચેદમભૂત્પુરા। `અન્યથા સન્તમાત્માનમન્યથા સત્સુ ભાષતે
જેમ આ ઘટના મારી સાથે બની છે અને પહેલાં પણ આવી હતી, એ જ રીતે એ પોતાનું સ્વરૂપ એકલું હોય ત્યારે જુદું બતાવે છે, પણ બીજાઓ વચ્ચે જુદું બોલે છે.
સ પાપેનાવૃતો મૂર્ખસ્તેન આત્માપહારકઃ।' શૃણુ રાજન્યથાતત્ત્વં યથાઽસ્મિ દુહિતા મુનેઃ
એ પાપથી ઢંકાયેલો મૂર્ખ છે અને એ રીતે પોતાનું જ નુકસાન કરનાર છે. રાજા, હવે સાચી વાત સાંભળો કે હું ઋષિની દીકરી કેવી રીતે છું.
ઋષિઃ કશ્ચિદિહાગમ્ય મમ જન્માભ્યચોદયત્। `ઊર્ધ્વરેતા યથાસિ ત્વં કુતસ્ત્વેયં શકુન્તલા
ક્યારેક એક ઋષિ અહીં આવ્યા અને મને જન્મ વિશે પૂછ્યું: 'તમે તો ઉર્ધ્વરેતાસ છો, તો પછી શકુન્તલા તમારી કેવી રીતે થઈ?'
પુત્રી ત્વત્તઃ કથં જાતા તત્ત્વં મે બ્રૂહિ કાશ્યપ।' તસ્મૈ પ્રોવાચ ભગવાન્યથા તચ્છૃણુ પાર્થિવા
'તમારી દીકરી કેવી રીતે જન્મી? સાચું કહો, કશ્યપ.' ત્યારે ભગવાને તેને સાચી વાત કહી. એ વાત સાંભળો, રાજા.
તપ્યમાનઃ કિલ પુરા વિશ્વામિત્રો મહત્તપઃ। સુભૃશં તાપયામાસ શક્રં સુરગણેશ્વરમ્
પહેલાં વિશ્વામિત્ર મહાન તપસ્યામાં લીન હતા અને એમણે પોતાની કઠોર તપથી ઈન્દ્ર, દેવતાઓના રાજાને ખૂબ જ દુઃખ આપ્યું.
તપસા દીપ્તવીર્યોઽયં સ્થાનાન્માં ચ્યાવયેદિતિ। ભીતઃ પુરન્દરસ્તસ્માન્મેનકામિદમબ્રવીત્
'આ વિશ્વામિત્રના તેજસ્વી તપથી કદાચ એ મને મારા સ્થાન પરથી હટાવી દેશે,' એમ ડરીને પુરંદરે મેનકાને કહ્યું.
ગુણૈરપ્સરસાં દિવ્યૈર્મેનકે ત્વં વિશિષ્યસે। શ્રેયો મે કુરુ કલ્યાણિ યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ
'દેવકન્યાઓમાં તું, મેનકા, ગુણોમાં સર્વોપરી છે. મારી એક મદદ કર, શુભે, હું જે કહું એ ધ્યાનથી સાંભળ.'
અસાવાદિત્યશઙ્કાશો વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ। તપ્યમાનસ્તપો ઘોરં મમ કમ્પયતે મનઃ
'એ મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે, કઠોર તપ કરી રહ્યો છે અને એના કારણે મારું મન કંપી ઉઠ્યું છે.'
મેનકે તવ ભારોઽયં વિશ્વામિત્રઃ સુમધ્યમે। શંસિતાત્મા સુદુર્ધર્ષ ઉગ્રે તપસિ વર્તતે
'મેનકા, વિશ્વામિત્રને વિઘ્ન પાડવાનો કામ તારો છે. એ સુડોળ કટિવાળી, દૃઢ નિશ્ચયવાળો અને કઠોર તપમાં સ્થિર છે.'
સ માં ન ચ્યાવયેત્સ્થાનાત્તં વૈ ગત્વા પ્રલોભય। ચર તસ્ય તપોવિઘ્નં કુરુ મે પ્રિયમુત્તમમ્
'તુ જા અને એને લલચાવ, જેથી એ મને મારા સ્થાન પરથી હટાવી ન શકે. એના તપમાં વિઘ્ન પાડી અને મારી આ મોટી ઈચ્છા પૂરી કર.'
રૂપયૌવનમાધુર્યચેષ્ટિતસ્મિતભાષણૈઃ। લોભયિત્વા વરારોહે તપસસ્તં નિવર્તય
'સુંદરતા, યુવાની, મીઠાશ, હાવભાવ, સ્મિત અને વાતચીતથી, સુશોભિત કટિવાળી, એને લલચાવ અને એના તપથી દુર કર.'
મહાતેજાઃ સ ભગવાંસ્તથૈવ ચ મહાતપાઃ। કોપનશ્ચ તથા હ્યેનં જાનાતિ ભગવાનપિ
'એ મહાન તેજવાળો અને મહાન તપસ્વી છે, અને જલ્દી ગુસ્સે થાય છે; ભગવાન પણ એના સ્વભાવને જાણે છે.'
તેજસ્તપસશ્ચૈવ કોપસ્ય ચ મહાત્મનઃ। ત્વમપ્યુદ્વિજસે યસ્ય નોદ્વિજેયમહં કથમ્
'એના તેજ, તપ અને ગુસ્સાથી તું પણ ડરે છે, તો પછી હું કેમ ન ડરું?'
મહાભાગં વસિષ્ઠં યઃ પુત્રૈરિષ્ટૈર્વ્યયોજયત્। ક્ષત્રજાતશ્ચ યઃ પૂર્વમભવદ્બ્રાહ્મણો બલાત્
'જે વિશ્વામિત્રે મહાભાગ્યશાળી વશિષ્ઠના પ્રિય પુત્રોને છીનવી લીધા, અને જે પહેલાં ક્ષત્રિય હતો પણ બળપૂર્વક બ્રાહ્મણ બની ગયો.'
શૌચાર્થં યો નદીં ચક્રે દુર્ગમાં બહુભિર્જલૈઃ। યાં તાં પુણ્યતમાં લોકે કૌશિકીતિ વિદુર્જનાઃ
'જેને પવિત્રતાના હેતુથી પાણીથી ભરેલી, દુર્ગમ નદી બનાવી, જેને દુનિયામાં સૌ પવિત્ર કૌશિકી તરીકે ઓળખે છે.'
બભાર યત્રાસ્ય પુરા કાલે દુર્ગે મહાત્મનઃ। દારાન્મતઙ્ગો ધર્માત્મા રાજર્ષિર્વ્યાધતાં ગતઃ
'જે સ્થળે, પહેલાં, એ મહાત્માના દુર્ગમ કાળમાં, તેની પત્ની મતંગ રાજર્ષિ, જે પછી શિકારી બન્યા, એના આશ્રયમાં રહી.'
અતીતકાલે દુર્ભિક્ષે અભ્યેત્ય પુનરાક્ષમમ્। મુનિઃ પારેતિ નદ્યા વૈ નામ ચક્રે તદા પ્રભુઃ
'જ્યારે દુર્ભિક્ષ પસાર થયું, ત્યારે ઋષિ ફરી અક્ષમ પાસે આવ્યા અને ત્યાં નદીના કાંઠે એ પ્રભુએ તેનું નામ પારેતી રાખ્યું.'
મતઙ્ગં યાજયાઞ્ચક્રે યત્ર પ્રીતમનાઃ સ્વયમ્। ત્વં ચ સોમં ભયાદ્યસ્ય ગતઃ પાતું સુરેશ્વર
'ત્યાં, આનંદથી, એણે મતંગને યજ્ઞ કરાવ્યો અને તું, દેવોના રાજા, ભયના કારણે ત્યાં સોમપાન કરવા ગયો.'
ચકારાન્યં ચ લોકં વૈ ક્રુદ્ધો નક્ષત્રસંપદા। પ્રતિશ્રવણપૂર્વાણિ નક્ષત્રાણિ ચકાર યઃ। ગુરુશાપહતસ્યાપિ ત્રિશઙ્કોઃ શરણં દદૌ
ક્રોધમાં, તેણે બીજું જગત બનાવ્યું, જેમાં તારાઓની શોભા હતી; શ્રવણથી શરૂ થતા નક્ષત્રો પણ તેણે રચ્યા અને ગુરુના શાપથી પીડાતા ત્રિશંકુને પણ આશરો આપ્યો.
બ્રહ્મર્ષિશાપં રાજર્ષિઃ કથં મોક્ષ્યતિ કૌશિકઃ। અવમત્ય તદા દેવૈર્યજ્ઞાઙ્ગં તદ્વિનાશિતમ્
બ્રહ્મર્ષિના શાપમાંથી કૌશિક રાજર્ષિ કેવી રીતે મુક્ત થઈ શકે, જ્યારે દેવતાઓએ તેને અવગણીને યજ્ઞનો ભાગ નષ્ટ કરી નાખ્યો હતો?
અન્યાનિ ચ મહાતેજા યજ્ઞાઙ્ગાન્યસૃજત્પ્રભુઃ। નિનાય ચ તદા સ્વર્ગં ત્રિશઙ્કું સ મહાતપાઃ
એ મહાતપસ્વીએ બીજા યજ્ઞાંગો પણ ઊભા કર્યા અને એ સમયે ત્રિશંકુને સ્વર્ગમાં લઈ ગયો.
એતાનિ યસ્ય કર્માણિ તસ્યાહં ભૃશમુદ્વિજે। યથાઽસૌ ન દહેત્ક્રુદ્ધસ્તથાઽઽજ્ઞાપય માં વિભો
જેના આવા કાર્યો છે, એનો મને ખૂબ ભય લાગે છે; હે પ્રભુ, તમે મને એવી રીતે કહો કે એ ક્રોધે મને દાઝી ન નાખે.
તેજસા નિર્દહેલ્લોકાન્કમ્પયેદ્ધરણીં પદા। સંક્ષિપેચ્ચ મહામેરું તૂર્ણમાવર્તયેદ્દિશઃ
એના તેજથી એ આખા લોકને ભસ્મ કરી શકે, પગથી પૃથ્વીને હલાવી શકે, મહામેરુને તરત જ સંકોચી શકે અને દિશાઓને ફેરવી શકે.
તાદૃશં તપસા યુક્તં પ્રદીપ્તમિવ પાવકમ્। કથમસ્મદ્વિધા નારી જિતેન્દ્રિયમભિસ્પૃશેત્
એવો તપશ્ચર્યાથી યુક્ત, અગ્નિ જેવો પ્રજ્વલિત અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવનાર, એવા મહાન પુરુષ પાસે મારી જેવી સ્ત્રી કેવી રીતે જઈ શકે?
હુતાશનમુખં દીપ્તં સૂર્યચન્દ્રાક્ષિતારકમ્। કાલજિહ્વં સુરશ્રેષ્ઠ કથમસ્મદ્વિધા સ્પૃશેત્
જેનું મુખ અગ્નિ જેવું તેજસ્વી છે, આંખો સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓ જેવી છે, અને જિહ્વા કાળ જેવી છે, એવા દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુરુષને મારી જેવી સ્ત્રી કેવી રીતે સ્પર્શી શકે?
યમશ્ચ સોમશ્ચ મહર્ષયશ્ચ સાધ્યા વિશ્વે વાલસ્વિલ્યાશ્ચ સર્વે। એતેઽપિ યસ્યોદ્વિજન્તે પ્રભાવા- ત્તસ્માત્કસ્માન્માદૃશી નોદ્વિજેત
યમ, સોમ, મહર્ષિઓ, સાધ્યદેવો, વિશ્વદેવો અને બધા વાલખિલ્ય પણ જેના પ્રભાવથી ડરે છે, તો મારી જેવી સ્ત્રીને કેમ ડર ન લાગે?