તુરીયાર્ધં પ્રદાસ્યામો વીર્યસ્યૈકૈકશો વયમ્। તેન વીર્યેણ પુત્રસ્તે ભવિતા તસ્ય ચેપ્સિતઃ
અમે દરેક અમારા તાકાતનો ચોથો ભાગ આપીશુ; એ શક્તિથી, તારો પુત્ર એના મનગમતા રૂપે જન્મશે.
ન સંપત્સ્યતિ મર્ત્યેષુ પુનસ્તસ્ય તુ સન્તતિઃ। તસ્માદપુત્રઃ પુત્રસ્તે ભવિષ્યતિ સ વીર્યવાન્
એમાંથી ફરી માનવોમાં વંશ આગળ નહીં વધે; એટલે, તારો પુત્ર શક્તિશાળી તો થશે, પણ તેને સંતાન નહીં થાય.
તતઃ પ્રતીપો રાજાઽઽસીત્સર્વભૂતહિતઃ સદા। નિષસાદ સમા બહ્વીર્ગઙ્ગાદ્વારગતો જપન્
પછી પ્રતીપ રાજા, જે હંમેશા સર્વજીવોના કલ્યાણમાં લાગેલા હતા, ઘણા વર્ષો સુધી ગંગાના કાંઠે બેસી જપ કરતા રહ્યા.
તસ્ય રૂપગુણોપેતા ગઙ્ગા સ્ત્રીરૂપધારિણી। ઉત્તીર્ય સલિલાત્તસ્માલ્લોભનીયતમાકૃતિઃ
તેમની પાસે, રૂપ અને ગુણોથી યુક્ત ગંગા, સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરી, પાણીમાંથી બહાર આવી, અને અત્યંત આકર્ષક દેખાતી હતી.
અધીયાનસ્ય રાજર્ષેર્દિવ્યરૂપા મનસ્વિની। દક્ષિણં શાલસઙ્કાશમૂરું ભેજે શુભાનના
જ્યારે રાજર્ષિ પાઠ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે દિવ્ય રૂપાળી અને વિચારશીલ કન્યા, તેજસ્વી ચહેરાવાળી, તેમના જમણા પગ પર, સાલ વૃક્ષ જેવી બેઠી.
પ્રતીપસ્તુ મહીપાલસ્તામુવાચ યશસ્વિનીમ્। `વાક્યં વાક્યવિદાં શ્રેષ્ઠો ધર્મનિશ્ચયતત્ત્વવિત્।' કરોમિ કિં તે કલ્યાણિ પ્રિયં યત્તેઽભિકાઙ્ક્ષિતમ્
પ્રતીપ રાજાએ, જે વાક્યકુશળ અને ધર્મના તત્વને જાણતા હતા, એ પ્રસિદ્ધ સ્ત્રીને કહ્યું: 'હે કલ્યાણી, તને જે ગમતું હોય અને ઇચ્છિત હોય, એ હું શું કરું?'
ત્વામહં કામયે રાજન્ભજમાનાં ભજસ્વ મામ્। ત્યાગઃ કામવતીનાં હિ સ્ત્રીણાં સદ્ભિર્વિગર્હિતઃ
'હે રાજા, હું તારી ઈચ્છા ધરાવું છું; તું પણ મને સ્વીકાર. કારણ કે પ્રેમથી આવેલી સ્ત્રીઓને ત્યાગવું સજ્જનોને અયોગ્ય લાગે છે.'
નાહં પરસ્ત્રિયં કામાદ્ગચ્છેદં વરવર્ણિનિ। ન ચાસવર્ણાં કલ્યાણિ ધર્મ્યમેતદ્ધિ મે વ્રતમ્
'હે સુંદર, હું ક્યારેય કામવશ પરસ્ત્રી પાસે જતો નથી, કે જુદી જાતની સ્ત્રી પાસે પણ નહીં, હે કલ્યાણી; આ મારો ધર્મ છે.'
યઃ સ્વદારાન્પરિત્યજ્ય પારક્યાં સેવતે સ્ત્રિયમ્। નિરયાન્નૈવ મુચ્યતે યાવદાભૂતસંપ્લવમ્
'જે પોતાના પત્નીને છોડી, બીજી સ્ત્રી પાસે જાય છે, એને જગતના અંત સુધી નરકમાંથી મુક્તિ મળતી નથી.'
નાશ્રેયસ્યસ્મિ નાગમ્યા ન વક્તવ્યા ચ કર્હિચિત્। ભજન્તીં ભજ માં રાજન્દિવ્યાં કન્યાં વરસ્ત્રિયમ્
'હું ભોગવવા જેવી નથી, ન નજીક જવાની, કે કદી આવું કહેવાની પણ નથી. હે રાજા, તું મને સ્વીકાર, હું તને ઈચ્છતી દિવ્ય કન્યા છું, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી છું.'
ત્વયા નિવૃત્તમેતત્તુ યન્માં ચોદયસિ પ્રિયમ્। અન્યથા પ્રતિપન્નં માં નાશયેદ્ધર્મવિપ્લવઃ
'તમે મને જે પ્રિય કાર્ય કરવા કહો છો, એ તો તમે પોતે જ અસ્વીકાર્યું છે. નહીં તો, જો હું બીજું કરું તો એ ધર્મનો નાશ કરે.'
પ્રાપ્ય દક્ષિણમૂરું મે ત્વમાશ્લિષ્ટા વરાઙ્ગને। અપત્યાનાં સ્નુષાણાં ચ ભીરુ વિદ્ધ્યેતદાસનમ્
'હે સુંદરાંગી, તું મારા જમણા પગ પર આવીને બેઠી છે; જાણ, હે ભયભીતે, આ સ્થાન તો પુત્રવધૂઓ અને સંતાન માટે હોય છે.'
સવ્યોરુઃ કામિનીભોગ્યસ્ત્વયા સ ચ વિવર્જિતઃ। તસ્માદહં નાચરિષ્યે ત્વયિ કામં વરાઙ્ગને
મારો ડાબો જાંઘ સ્ત્રીઓના આનંદ માટે છે, પણ તું એથી દૂર રહી છે; તેથી, હે સુંદર અંગવાળી, હું તારી પાસે ઇચ્છા રાખીને નહીં આવું.
સ્નુષા મે ભવ સુશ્રોણિ પુત્રાર્થં ત્વાં વૃણોમ્યહમ્। સ્નુષાપક્ષં હિ વામોરુ ત્વમાગમ્ય સમાશ્રિતા
હે સુંદર કટિવાળી, તું મારી વહુ બન; પુત્ર માટે હું તને પસંદ કરું છું. હે નાજુક કમરવાળી, તું મારી પાસે આવી છે એટલે તું વહુનું સ્થાન સ્વીકારી લીધું છે.
એવમપ્યસ્તુ ધર્મજ્ઞ સંયુજ્યેયં સુતેન તે। ત્વદ્ભક્ત્યા તુ ભજિષ્યામિ પ્રખ્યાતં ભારતં કુલમ્
જેમ તું કહે છે તેમ જ થાઓ, હે ધર્મને જાણનારા; હું તારા પુત્ર સાથે જોડાવા તૈયાર છું. તારી ભક્તિથી હું પ્રખ્યાત ભરત વંશનું માન વધારિશ.
પૃથિવ્યાં પાર્થિવા યે ચ તેષાં યૂયં પરાયણમ્। ગુણા ન હિ મયા શક્યા વક્તું વર્ષશતૈરપિ
પૃથ્વી上的 બધા રાજાઓ માટે તમે આશ્રય છો; તમારા ગુણો તો હું સો વર્ષ પણ કહું તો પણ વર્ણવી શકું નહીં.
કુલસ્ય યે વઃ પ્રથિતાસ્તત્સાધુત્વમથોત્તમમ્। સમયેનેહ ધર્મજ્ઞ આચરેયં ચ યદ્વિભો
તમારા કુળની પ્રસિદ્ધ મહાનતા અને શ્રેષ્ઠતા સૌને જાણીતી છે; હે ધર્મજ્ઞ, અહીં જે સંમતિ થઈ છે એ પ્રમાણે હું વર્તીશ, હે સ્વામી.
તત્સર્વમેવ પુત્રસ્તે ન મીમાંસેત કર્હિચિત્। એવં વસન્તી પુત્રે તે વર્ધયિષ્યામ્યહં રતિમ્
આ બધામાંથી કદી પણ તારો પુત્ર શંકા ન કરે; હું અહીં રહીને તારા પુત્ર માટે પ્રેમ વધારતી રહીશ.
તથેત્યુક્ત્વા તુ સા રાજંસ્તત્રૈવાન્તરધીયત। `અદૃશ્યા રાજસિંહસ્ય પશ્યતઃ સાઽભવત્તદા
તે વખતે તેણે 'જેમ કહું તેમ જ થાઓ' એમ કહીને ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ; રાજાસિંહે જોઈ રહ્યું ત્યારે જ તે દેખાતી રહી નહીં.
પુત્રજન્મ પ્રતીક્ષન્વૈ સ રાજા તદધારયત્। એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પ્રતીપઃ ક્ષત્રિયર્ષભઃ
રાજા પુત્રના જન્મની રાહ જોતો રહ્યો અને એ વાત મનમાં રાખી; એ જ સમયે, ક્ષત્રિયોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રતિપ પણ—
તપસ્તેપે સુતસ્યાર્થે સભાર્યઃ કુરુનન્દન। `પ્રતીપસ્ય તુ ભાર્યાયાં ગર્ભઃ શ્રીમાનવર્ધત
પુત્રની ઈચ્છાથી પ્રતિપે પોતાની પત્ની સાથે તપ કર્યું, હે કુરુવંશના આનંદ; અને પ્રતિપની પત્નીમાં તેજસ્વી ગર્ભ વધતો ગયો.
શ્રિયા પરમયા યુક્તઃ શરચ્છુક્લે યથા શશી। તતસ્તુ દશમે માસિ પ્રાજાયત રવિપ્રભમ્
પરમ તેજથી યુક્ત, શરદના શુક્લપક્ષના ચાંદની જેમ, પછી દસમા મહિને, સૂર્ય સમાન તેજવાળો પુત્ર જન્મ્યો.
કુમારં દેવગર્ભાભં પ્રતીપમહિષી તદા।' તયોઃ સમભવત્પુત્રો વૃદ્ધયોઃ સ મહાભિષક્
એ સમયે પ્રતિપની રાણી એવાં પુત્રને જન્મ આપ્યો જે દેવપુત્ર જેવો દેખાતો હતો; વૃદ્ધ દંપતીને એવો પુત્ર થયો, જે મહાન વૈદ્ય હતો.
શાન્તસ્ય જજ્ઞે સન્તાનસ્તસ્માદાસીત્સ શાન્તનુઃ। `તસ્ય જાતસ્ય કૃત્યાનિ પ્રતીપોઽકારયત્પ્રભુઃ
શાંતનુમાંથી વંશ આગળ વધ્યો, તેથી તેનું નામ શાંતનુ પડ્યું; તેનો જન્મ થતાં જ પ્રતિપે જરૂરી વિધિઓ કરાવ્યાં.
જાતકર્માદિ વિપ્રેણ વેદોક્તૈઃ કર્મભિસ્તદા। નામકર્મ ચ વિપ્રાસ્તુ ચક્રુઃ પરમસત્કૃતમ્
તે સમયે, પુરોહિતે જન્મ અને અન્ય વિધિઓ વેદોક્ત રીતે કર્યા; અને બ્રાહ્મણોએ ખૂબ સન્માનથી નામકરણ સંસ્કાર કર્યો.
શાન્તનોરવનીપાલ વેદોક્તૈઃ કર્મભિસ્તદા। તતઃ સંવર્ધિતો રાજા શાન્તનુર્લોકધાર્મિકઃ
શાંતનુ, ધરતીના રક્ષક, પછી વેદોક્ત વિધિઓથી ઉછેરાયો; એ રીતે રાજા શાંતનુ ધર્મનિષ્ઠ બનીને મોટો થયો.
સ તુ લેભે પરાં નિષ્ઠાં પ્રાપ્ય ધર્મભૃતાં વરઃ। ધનુર્વેદે ચ વેદે ચ ગતિં સ પરમા ગતઃ
તે ધર્મના ધુરંધર અને શ્રેષ્ઠ પુરુષ બનીને સર્વોચ્ચ સિદ્ધિએ પહોંચ્યો; ધનુર્વેદ અને વેદોમાં પણ એ સર્વોચ્ચ કળાને પ્રાપ્ત થયો.
યૌવનં ચાપિ સંપ્રાપ્તઃ કુમારો વદતાં વરઃ।' સંસ્મરંશ્ચાક્ષયાઁલ્લોકાન્વિજાતાન્સ્વેન કર્મણા
જ્યારે એ વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા યુવાન થયો, ત્યારે પોતાના કર્મોથી પ્રાપ્ત થયેલા અમર લોકોએ એ યાદ કર્યા—
પુણ્યકર્મકૃદેવાસીચ્છાન્તનુઃ કુરુસત્તમઃ। પ્રતીપઃ શાન્તનું પુત્રં યૌવનસ્થં તતોઽન્વશાત્
પુણ્ય કર્મો કરતો શાંતનુ, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ, થયો; પછી પ્રતિપે પોતાના યુવાન પુત્ર શાંતનુને ઉપદેશ આપ્યો.
પુરા સ્ત્રી માં સમભ્યાગાચ્છાન્તનો ભૂતયે તવ। ત્વામાવ્રજેદ્યદિ રહઃ સા પુત્ર વરવર્ણિની
ક્યારેક એક સ્ત્રી મારા પાસે આવી હતી, હે શાંતનુ, તારા ભલા માટે; જો એ સુંદર રંગવાળી સ્ત્રી તારી પાસે એકાંતમાં આવે, પુત્ર—