સ ચચાર સહામાત્યો મૃગયાં ગહને વને। મૃગાન્વિધ્યન્વરાહાંશ્ચ રમ્યેષુ મરુધન્વસુ
તેઓ પોતાના મંત્રીઓ સાથે ઘન જંગલમાં શિકાર કરવા ગયા, અને સુંદર મેદાનોમાં હરણ અને જંગલી શૂકર શિકારીને માર્યા.
વ્યાયામકર્શિતઃ સોઽથ મૃગલિપ્સુઃ પિપાસિતઃ। આજગામ નરશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠસ્યાશ્રમં પ્રતિ
શિકારથી થાકી અને પ્યાસે, અને હરણ મેળવવાની ઇચ્છા સાથે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તેઓ વસિષ્ઠના આશ્રમ તરફ આવ્યા.
તમાગતમભિપ્રેક્ષ્ય વસિષ્ઠઃ શ્રેષ્ઠભાગૃષિઃ। વિશ્વામિત્રં નરશ્રેષ્ઠં પ્રતિજગ્રાહ પૂજયા
ત્યારે મહાન ઋષિ વસિષ્ઠજી એ, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા વિશ્વામિત્રજીનું આગમન જોઈને, ખૂબ આદરપૂર્વક તેમનું સ્વાગત કર્યું.
પાદ્યાર્ઘ્યાચમનીચૈસ્તં સ્વાગતેન ચ ભારત। તથૈવ પરિજગ્રાહ વન્યેન હવિષા તદા
પછી ભારત, વસિષ્ઠજી એ પાદ્ય, અર્જ્ય અને આચમન માટેનું પાણી આપી, વનફળો અને હવન માટેની વસ્તુઓથી પણ વિશ્વામિત્રજીનું સ્વાગત કર્યું.
તસ્યાથ કામધુગ્ધેનુર્વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ। ઉક્તા કામાન્પ્રયચ્છેતિ સા કામાન્દુદુહે તતઃ
પછી મહાન આત્માવાળા વસિષ્ઠજી એ પોતાની ઇચ્છાપૂર્ણા ગાયને કહ્યું કે, 'જેમ જે જોઈએ તેમ આપ.' ત્યારે એ ગાયે બધું જ ઇચ્છાવું આપી દીધું.
બાષ્પાઢ્યસ્યોદનસ્યૈવ રાશયઃ પર્વતોપમાઃ। નિષ્ઠાનાનિ ચ સૂપાંશ્ચ દધિકુલ્યાસ્તથૈવ ચ
સુગંધિત ભાતના પહાડ જેવાં ઢગલા, વિવિધ વાનગીઓ અને દહીંથી બનેલી મીઠાઈઓ પણ ત્યાં ઉત્પન્ન થઈ.
કૂપાંશ્ચ ઘૃતસંપૂર્ણાન્ગૌડ્યાન્નાનિ સહસ્રશઃ। ઇક્ષૂન્મધૂનિ લાજાંશ્ચ મૈરેયાંશ્ચ વરાસવાન્
ઘીથી ભરેલા કૂવા, હજારો પ્રકારના મીઠા ભાત, ઉકાળેલી ઈખ, મધ, લાજ, અને શ્રેષ્ઠ પ્રકારના મદિરા પણ ત્યાં દેખાયા.
ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચૌષધીશ્ચ દુદુહે પય એવ ચ। ષડ્રસં ચામૃતનિભં રસાયનમનુત્તમમ્
ગામડાં અને જંગલની ઔષધિઓ, દૂધ, છ સ્વાદવાળી અમૃત જેવી રસાયણ વસ્તુઓ પણ એ ગાયે આપી.
ભોજનીયાનિ પેયાનિ ભક્ષ્યાણિ વિવિધાનિ ચ। લેહ્યાન્યમૃતકલ્પાનિ ચોષ્યાણિ ચ તથાર્જુના
ખાવાની વસ્તુઓ, પીવાની વસ્તુઓ, વિવિધ પ્રકારની મીઠાઈઓ, ચાટવાની અને ચૂસવાની અમૃતસમાન વસ્તુઓ પણ ત્યાં મળી.
રત્નાનિ ચ મહાર્હાણિ વાસાંસિ વિવિધાનિ ચ। તૈઃ કામૈઃ સર્વસંપૂર્ણૈઃ પૂજિતશ્ચ મહિપતિઃ
મૂલ્યવાન રત્નો અને વિવિધ પ્રકારના કપડાં પણ ઉત્પન્ન થયા; આ બધાં ઇચ્છિત વસ્તુઓથી રાજાને પૂજવામાં આવ્યો.
સામાત્યઃ સબલશ્ચૈવ તુતોષ સ ભૃશં તદા। ષડુન્નતાં સુપાર્શ્વોરું પૃથુપઞ્ચસમાવૃતામ્
રાજા પોતાના મંત્રીઓ અને સેના સાથે ખૂબ જ પ્રસન્ન થયો; તેણે એ ગાયને ઊંચી, પહોળી કમરવાળી અને પાંચ દાસીઓથી ઘેરાયેલી જોઈ.
મણ્ડૂકનેત્રાં સ્વાકારાં પીનોધસમનિન્દિતામ્। સુવાલઘિં શઙ્કુકર્ણાં ચારુશૃઙ્ગાં મનોરમામ્
એ ગાયને દેડકાની આંખો, પોતાનું સ્વરૂપ, ગોળ અને નિર્દોષ શરીર, નરમ વાળ, શંખ જેવાં કાન, સુંદર શિંગા અને મોહક રૂપ હતું.
પુષ્ટાયતશિરોગ્રીવાં વિસ્મિતઃ સોઽભિવીક્ષ્યતામ્। અભિનન્દ્ય સ તાં રાજા નન્દિનીં ગાધિનન્દનઃ
પોષાયેલી, પહોળા માથા અને ગળાવાળી એ ગાયને જોઈને રાજા આશ્ચર્યચકિત થયો; ગાધિના પુત્ર રાજાએ આનંદથી નંદિનીનું અભિવાદન કર્યું.
અબ્રવીચ્ચ ભૃશં તુષ્ટઃ સ રાજા તમૃષિં તદા। અર્બુદેન ગવાં બ્રહ્મન્મમ રાજ્યેન વા પુનઃ
પછી રાજા ખૂબ જ પ્રસન્ન થઈને ઋષિજીને કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, તમે મને નંદિની આપો, દસ કરોડ ગાયો કે મારા રાજ્યના બદલે પણ આપો.'
નન્દિનીં સંપ્રયચ્છસ્વ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં મહામુને
'હે મહાન મુનિ, તમે મને નંદિની આપી દો અને રાજ્યનો આનંદ માણો.'
રત્નં હિ ભગવન્નેતદ્રત્નહારી ચ પાર્થિવઃ।' ક્ષત્રિયોઽહં ભવાન્વિપ્રસ્તપઃસ્વાધ્યાયસાધનઃ
'હે ભગવન, એ તો અનમોલ રત્ન છે અને રાજા તો રત્નો લે છે; હું ક્ષત્રિય છું, તમે બ્રાહ્મણ છો, તપ અને અધ્યયનમાં તત્પર છો.'
બ્રાહ્ણેષુ કુતો વીર્યં પ્રશાન્તેષુ ધૃતાત્મસુ। અર્બુદેન ગવાં યસ્ત્વં ન દદાસિ મમેપ્સિતમ્
'શાંત અને સ્વઅનુશાસિત બ્રાહ્મણોમાં બળ ક્યાંથી આવે? હું દસ કરોડ ગાયો આપું છતાં તમે મને ઇચ્છિત નંદિની આપતા નથી.'
સ્વધર્મં ન પ્રહાસ્યામિ નેષ્યામિ ચ બલેન ગામ્
'હું પોતાનો ધર્મ ક્યારેય છોડતો નથી અને ગાયને બળજબરીથી પણ લઈશ નહીં.'
યથેચ્છસિ તથા ક્ષિપ્રં કુરુ મા ત્વં વિચારય
'તમે જે ઇચ્છો તે જલ્દી કરો, વધુ વિચારશો નહીં.'
હંસચન્દ્રપ્રતીકાશાં નન્દિનીં તાં જહાર ગામ્। `સા તદા હ્રિયમાણા ચ વિશ્વામિત્રબલૈર્બલાત્।' કશાદણ્ડપ્રણુદિતા કાલ્યમાના ઇતસ્તતઃ
પછી વિશ્વામિત્રે ચાંદણી અને હંસ જેવી તેજસ્વી નંદિની ગાયને બળપૂર્વક પકડી લીધી; વિશ્વામિત્રના માણસોએ તેને ખેંચી, કશા અને લાકડીઓથી મારતાં, અહીંથી ત્યાં ધકેલી.
હંભાયમાના કલ્યાણી વસિષ્ઠસ્યાથ નન્દિની। આગમ્યાભિમુખી પાર્થ તસ્થૌ ભગવદુન્મુખી
વસિષ્ઠજીની શુભ ગાય નંદિની જોરથી રંભતી આવી અને પૂજ્ય વસિષ્ઠજી સામે ઊભી રહી, હે પાર્થ.
શૃણોમિ તે રવં ભદ્રે વિનદન્ત્યાઃ પુનઃ પુનઃ
હે શુભે, હું તારી વારંવારની રંભણી સાંભળું છું.
હ્રિયસે ત્વં બલાદ્ભદ્રે વિશ્વામિત્રેણ નન્દિનિ। કિં કર્તવ્યં મયા તત્ર ક્ષમાવાન્બ્રાહ્મણો હ્યહમ્
હે નંદિની, તને વિશ્વામિત્ર બળજબરીથી લઈ જાય છે; હવે હું શું કરું? હું તો ક્ષમાશીલ બ્રાહ્મણ છું.
સા ભયાન્નન્દિની તેષાં બલાનાં ભરતર્ષભ। વિશ્વામિત્રભયોદ્વિગ્ના વસિષ્ઠં સમુપાગમત્
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, વિશ્વામિત્રના ડરથી ગભરાયેલી નંદિની, એ બળવાન લોકોના ભયથી વસિષ્ઠજી પાસે આવી.
કશાગ્રદણ્ડાભિહતાં ક્રોશન્તીં મામનાથવત્। વિશ્વામિત્રબલૈર્ઘોરૈર્ભગવન્ કિમુપેક્ષસે
હે પૂજ્ય વસિષ્ઠજી, મને કશા અને લાકડીઓથી મારવામાં આવે છે, હું અનાથની જેમ રડી રહી છું; વિશ્વામિત્રના ભયાનક લોકોના આ અત્યાચારને તમે કેમ સહન કરો છો?
એવં તસ્યાં તદા પાર્થ ધર્ષિતાયાં મહામુનિઃ। ન ચુક્ષુભે તદા ધૈર્યાન્ન ચચાલ ધૃતવ્રતઃ
હે પાર્થ, એ સમયે જ્યારે નંદિની પર અત્યાચાર થયો, ત્યારે મહાન ઋષિ વસિષ્ઠજી ધીરજથી સ્થિર રહ્યા, પોતાના વ્રતમાંથી એક રેશમ પણ હલ્યા નહીં.
ક્ષત્રિયાણાં બલં તેજો બ્રાહ્મણાનાં ક્ષમા બલમ્। ક્ષમા માં ભજતે યસ્માદ્ગમ્યતાં યદિ રોચતે
ક્ષત્રિયોની તાકાત તેમનું બળ છે, બ્રાહ્મણોની તાકાત ક્ષમા છે; મને તો ક્ષમાએ જ આશ્રય આપ્યો છે, એટલે તને યોગ્ય લાગે તો જઈશ.
કિં નુ ત્યક્તાઽસ્મિ ભગવન્યદેવં ત્વં પ્રભાષસે। અત્યક્તાઽહં ત્વયા બ્રહ્મન્નેતું શક્યા ન વૈ બલાત્
હે પૂજ્ય વસિષ્ઠજી, શું તમે મને છોડી દીધું છે કે આવું બોલો છો? પણ તમે તો મને છોડી નથી, અને મને બળજબરીથી કોઈ લઈ જઈ શકે નહીં.
ન ત્વાં ત્યજામિ કલ્યાણિ સ્થીયતાં યદિ શક્યતે। દૃઢેન દામ્ના બદ્ધ્વૈષ વત્સસ્તે હિયતે બલાત્
હે શુભે, હું તને છોડી રહ્યો નથી; તું શકય હોય તો અહીં જ રહી જા. તારો વાછરડો મજબૂત દોરાથી બાંધીને બળજબરીથી લઈ જવામાં આવે છે.
સ્થીયતામિતિ તચ્છ્રુત્વા વસિષ્ઠસ્ય પયસ્વિની। ઊર્ધ્વાઞ્ચિતશિરોગ્રીવા પ્રબભૌ રૌદ્રદર્શના
વસિષ્ઠજીના 'રહી જા' એવા શબ્દો સાંભળીને એ દુધાળી ગાયે માથું અને ગળું ઊંચું કરી ભયાનક રૂપ ધારણ કર્યું.