ಗ್ರಹನಕ್ಷತ್ರತಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ಯುಗೈಃ ಸಹ। ಋಚೋ ಯಜೂಷಿ ಸಾಮಾನಿ ವೇದಾಧ್ಯಾತ್ಮಂ ತಥೈವ ಚ
ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ತಾರೆಗಳ ಗಾತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಯುಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವ ಚಕ್ರಗಳು, ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ವೇದಗಳ ಅಂತರಾರ್ಥ—allವು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ನ್ಯಾಯಶಿಕ್ಷಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ದಾನಂ ಪಾಶುಪತಂ ತಥಾ। ಇತಿ ನೈಕಾಶ್ರಯಂ ಜನ್ಮ ದಿವ್ಯಮಾನುಷಸಂಜ್ಞಿತಮ್
ನ್ಯಾಯ, ಶಿಕ್ಷಾ, ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ದಾನ ಮತ್ತು ಪಾಶುಪತ ಮಾರ್ಗ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ದೈವಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಶಾಖೆಗಳ ಹುಟ್ಟಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ತೀರ್ಥಾನಾಂ ಚೈವ ಪುಣ್ಯಾನಾಂ ದೇಶಾನಾಂ ಚೈವ ಕೀರ್ತನಮ್। ನದೀನಾಂ ಪರ್ವತಾನಾಂ ಚ ವನಾನಾಂ ಸಾಗರಸ್ಯ ಚ
ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಗಳು, ಪುಣ್ಯಭೂಮಿಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಗರ—allವುಗಳ ಮಹಿಮೆ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಪುರಾಣಾಂ ಚೈವ ದಿವ್ಯಾನಾಂ ಕಲ್ಪಾನಾಂ ಯುದ್ಧಕೌಶಲಮ್। ವಾಕ್ಯಜಾತಿವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ಲೋಕಯಾತ್ರಾಕ್ರಮಶ್ಚ ಯಃ
ಪವಿತ್ರ ಪುರಾಣಗಳು, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಯುಗಗಳು, ಯುದ್ಧದ ಕೌಶಲ್ಯ, ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು ಹಾಗೂ ಲೋಕದ ನಡವಳಿಕೆಯ ಕ್ರಮ—allವು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿದೆ.
ಯಚ್ಚಾಪಿ ಸರ್ವಗಂ ವಸ್ತು ತಚ್ಚೈವ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್। ಪರಂ ನ ಲೇಖಕಃ ಕಶ್ಚಿದೇತಸ್ಯ ಭುವಿ ವಿದ್ಯತೇ
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ ಸತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿದೆ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಲೇಖಕನಿಲ್ಲ.
ತಪೋವಿಶಿಷ್ಟದಪಿ ವೈ ವಸಿಷ್ಠಾನ್ಮುನಿಪುಂಗವಾತ್। ಮನ್ಯೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವ್ಯಂ ತ್ವಾಂ ವೈ ರಹಸ್ಯಜ್ಞಾನವೇದನಾತ್
ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿಗಿಂತಲೂ ನೀನು ರಹಸ್ಯಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮೇಲು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ನಂಬಿಕೆ.
ಜನ್ಮಪ್ರಭೃತಿ ಸತ್ಯಾಂ ತೇ ವೇದ್ಮಿ ಗಾಂ ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನೀಮ್। ತ್ವಯಾಚ ಕಾವ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತಸ್ಮಾತ್ಕಾವ್ಯಂ ಭವಿಷ್ಯತಿ
ನೀನು ಹುಟ್ಟಿದಾಗಿನಿಂದಲೇ ವೇದಪರನಾಗಿದ್ದೀಯೆಂದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತು; ನೀನು ಇದನ್ನು ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಇದು ಕಾವ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದು.
ಅಸ್ಯ ಕಾವ್ಯಸ್ಯ ಕವಯೋ ನ ಸಮರ್ಥಾ ವಿಶೇಷಣೇ। ವಿಶೇಷಣೇ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯ ಶೇಷಾಸ್ತ್ರಯ ಇವಾಶ್ರಮಾಃ
ಈ ಕಾವ್ಯದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಕವಿಗಳು ವಿವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಉಳಿದ ಮೂರು ಆಶ್ರಮಗಳು ವಿವರಿಸಲಾರದಂತೆ.
ಜಡಾನ್ಧಬಧಿರೋನ್ಮತ್ತಂ ತಮೋಭೂತಂ ಜಗದ್ಭವೇತ್। ಯದಿ ಜ್ಞಾನಹುತಾಶೇನ ತ್ವಯಾ ನೋಜ್ಜ್ವಲಿಯಂ ಭವೇತ್
ನೀನು ಜ್ಞಾನದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹಚ್ಚದೆ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ಜಗತ್ತು ಮೂಢ, ಕುರುಡು, ಕಿವಿಯಿಲ್ಲದ, ಹುಚ್ಚು, ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಆವರಿತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.
ತಮಸಾನ್ಧಸ್ಯ ಲೋಕಸ್ಯ ವೇಷ್ಟಿತಸ್ಯ ಸ್ವಕರ್ಮಭಿಃ। ಜ್ಞಾನಾಞ್ಜನಶಲಾಕಾಭಿರ್ಬುದ್ಧಿನೇತ್ರೋತ್ಸವಃ ಕೃತಃ
ತಮ್ಮದೇ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಕತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಲೋಕಕ್ಕೆ, ನೀನು ಜ್ಞಾನ ಎಂಬ ಅಂಜನದ ಕಡ್ಡಿಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬೆಳಕು ತಂದಿದ್ದೀಯೆ.
ತ್ವಯಾ ಭಾರತಸೂರ್ಯೇಣ ನೃಣಾಂ ವಿನಿಹತಂ ತಮಃ
ಭಾರತರವರ ಸೂರ್ಯನಾದ ನೀನು, ಮನುಷ್ಯರ ಕತ್ತಲನ್ನು ದೂರಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ.
ಪುರಾಣಪೂರ್ಣಚನ್ದ್ರೇಣ ಶ್ರುತಿಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಪ್ರಕಾಶಿನಾ। ನೃಣಾಂ ಕುಮುದಸೌಮ್ಯಾನಾಂ ಕೃತಂ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದನಮ್
ವೇದಜ್ಯೋತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪುರಾಣಗಳ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಂದ, ಕಮಲದಂತೆ ಸೌಮ್ಯರಾದ ಮನುಷ್ಯರ ಮನಸ್ಸು ಆನಂದಗೊಂಡಿದೆ.
ಇತಿಹಾಸಪ್ರದೀಪೇನ ಮೋಹಾವರಣಘಾತಿನಾ। ಲೋಕಗರ್ಭಗೃಹಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಯಥಾವತ್ಸಂಪ್ರಕಾಶಿತಮ್
ಮೋಹದ ಮುಸುಕನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ ಇತಿಹಾಸದ ದೀಪದಿಂದ, ಜಗತ್ತಿನ ಗರ್ಭಗೃಹವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಸಂಗ್ರಹಾಧ್ಯಾಯಬೀಜೋ ವೈ ಪೌಲೋಮಾಸ್ತೀಕಮೂಲವಾನ್। ಸಂಭವಸ್ಕನ್ಧವಿಸ್ತಾರಃ ಸಭಾಪರ್ವವಿಟಙ್ಕವಾನ್
ಸಂಗ್ರಹ ಅಧ್ಯಾಯವು ಬೀಜ, ಪೌಲೋಮ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಕ ಕಥೆಗಳು ಮೂಲ, ಸಂಭವಪರ್ವವು ದಂಡ, ಸಭಾಪರ್ವವು ಗುಡ್ಡೆಯಂತೆ ಇದೆ.
ಆರಣ್ಯಪರ್ವರೂಪಾಢ್ಯೋ ವಿರಾಟೋದ್ಯೋಗಸಾರವಾನ್। ಭೀಷ್ಮಪರ್ವಮಹಾಶಾಖೋ ದ್ರೋಣಪರ್ವಪಲಾಶವಾನ್
ಆರಣ್ಯಪರ್ವದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ, ವಿರಾಟ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವಗಳ ಸಾರವಿದೆ; ಭೀಷ್ಮಪರ್ವ ದೊಡ್ಡ ಶಾಖೆಯಂತೆ, ದ್ರೋಣಪರ್ವ ಎಲೆಗಳಂತೆ ಇದೆ.
ಕರ್ಣಪರ್ವಸಿತೈಃ ಪುಷ್ಪೈಃ ಶಲ್ಯಪರ್ವಸುಗನ್ಧಿಭಿಃ। ಸ್ತ್ರೀಪರ್ವೈಷೀಕವಿಶ್ರಾಮಃ ಶಾನ್ತಿಪರ್ವಮಹಾಫಲಃ
ಕರ್ಣಪರ್ವವು ಹೂಗಳಿಂದ, ಶಲ್ಯಪರ್ವವು ಸುಗಂಧದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸ್ತ್ರೀಪರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ, ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಮಹಾಫಲವಿದೆ.
ಅಶ್ವಮೇಧಾಮೃತಸಸ್ತ್ವಾಶ್ರಮಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಃ। ಮೌಸಲಶ್ರುತಿಸಂಕ್ಷೇಪಃ ಶಿಷ್ಟದ್ವಿಜನಿಷೇವಿತಃ
ಅಶ್ವಮೇಧಿಕ ಮತ್ತು ಆಂಶಾಸನ ಪರ್ವಗಳು ಹಾಗೂ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಕ ಪರ್ವವು ಆಶ್ರಯವಾಗಿದೆ; ಮೌಸಲಪರ್ವವು ಸಾರವಾಗಿದೆ; ಶಿಷ್ಟ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಇದನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಸರ್ವೇಷಾಂ ಕವಿಮುಖ್ಯಾನಾಮುಪಜೀವ್ಯೋ ಭವಿಷ್ಯತಿ। ಪರ್ಜನ್ಯಇವ ಭೂತಾನಾಮಕ್ಷಯೋ ಭಾರದ್ರುಮಃ
ಇದು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ಕವಿಗಳಿಗೂ ಆಧಾರವಾಗಲಿದೆ; ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಷಯವಾಗದ ಮೇಘದಂತೆ, ಮಹಾ ಭಾರತವೃಕ್ಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಕಾವ್ಯಸ್ಯ ಲೇಖನಾರ್ಥಾಯ ಗಣೇಶಃ ಸ್ಮರ್ಯತಾಂ ಮುನೇ
ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯಲು ಗಣೇಶನನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳೋಣ, ಮಹರ್ಷಿಯೇ.
ಏವಮಾಭಾಷ್ಯ ತಂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಜಗಾಮ ಸ್ವಂ ನಿವೇಶನಮ್। ಭಗವಾನ್ಸ ಜಗತ್ಸ್ರಷ್ಟಾ ಋಷಿದೇವಗಣೈಃ ಸಹ
ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಲೋಕದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಭಗವಂತ ಬ್ರಹ್ಮನು ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
ತತಃ ಸಸ್ಮಾರ ಹೇರಮ್ಬಂ ವ್ಯಾಸಃ ಸತ್ಯವತೀಸುತಃ
ಆಮೇಲೆ ಸತ್ಯವತೀಮಗನಾದ ವ್ಯಾಸನು ಹೇರಂಬನನ್ನು ನೆನೆಸಿದನು.
ಸ್ಮೃತಮಾತ್ರೋ ಗಣೇಶಾನೋ ಭಕ್ತಚಿನ್ತಿತಪೂರಕಃ। ತತ್ರಾಜಗಾಮ ವಿಘ್ನೇಶೋ ವೇದವ್ಯಾಸೋ ಯತಃ ಸ್ಥಿತಃ
ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಗಣೇಶನನ್ನು ನೆನೆಸಿದ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ, ವ್ಯಾಸನು ಇದ್ದ ಜಾಗಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರನು ಬಂದನು.
ಪೂಜಿತಶ್ಚೋಪವಿಷ್ಟಶ್ಚ ವ್ಯಾಸೇನೋಕ್ತಸ್ತದಾನಘ। ಲೇಖಕೋ ಭಾರತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಭವ ತ್ವಂ ಗಣನಾಯಕ।। ಮಯೈವ ಪ್ರೋಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಮನಸಾ ಕಲ್ಪಿತಸ್ಯ ಚ
ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿರಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ವ್ಯಾಸನು ಪಾಪರಹಿತ ಗಣನಾಯಕನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: 'ನಾನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಹೇಳುವುದನ್ನು ನೀನು ಬರೆಯುವವನಾಗು.'
ಶ್ರುತ್ವೈತತ್ಪ್ರಾಹ ವಿಘ್ನೇಶೋ ಯದಿ ಮೇ ಲೇಖನೀ ಕ್ಷಣಮ್। ಲಿಖತೋ ನಾವತಿಷ್ಠೇತ ತದಾ ಸ್ಯಾಂ ಲೇಖಕೋ ಹ್ಯಹಮ್
ವಿಘ್ನೇಶ್ವರನು ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಹೇಳಿದನು: 'ನಾನು ಬರೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ನನ್ನ ಲೇಖನಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ನಿಲ್ಲಬಾರದು; ಹಾಗಾದರೆ ನಾನು ಬರೆಯುವವನಾಗುತ್ತೇನೆ.'
ವ್ಯಾಸೋಽಪ್ಯುವಾಚ ತಂ ದೇವಮಬುದ್ಧ್ವಾ ಮಾ ಲಿಖ ಕ್ವಚಿತ್। ಓಮಿತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಗಣೇಶೋಪಿ ಬಭೂವ ಕಿಲ ಲೇಖಕಃ
ವ್ಯಾಸನು ಆ ದೇವರಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು: 'ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಬರೆಬೇಡ.' ಎಂದು ಹೇಳಿ 'ಓಂ' ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಗಣೇಶನು ಬರೆಯುವವನಾದನು.
ಗ್ರನ್ಥಗ್ರನ್ಥಿಂ ತದಾ ಚಕ್ರೇ ಮುನಿರ್ಗೂಢಂ ಕುತೂಹಲಾತ್। ಯಸ್ಮಿನ್ಪ್ರತಿಜ್ಞಯಾ ಪ್ರಾಹ ಮುನಿರ್ದ್ವೈಪಾಯನಸ್ತ್ವಿದಮ್
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲದಿಂದ ಮುನಿಯಾದ ವ್ಯಾಸನು ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಗೂಢವಾದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬಂಧನಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು, ತನ್ನ ಶರತ್ತಿನಂತೆ.
ಅಷ್ಟೌ ಶ್ಲೋಕಸಹಸ್ರಾಣಿ ಅಷ್ಟೌ ಶ್ಲೋಕಶತಾನಿ ಚ। ಅಹಂ ವೇದ್ಮಿ ಶುಕೋ ವೇತ್ತಿ ಸಂಜಯೋ ವೇತ್ತಿ ವಾ ನ ವಾ
ಅಷ್ಟು ಸಾವಿರ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ಎಂಟು ನೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ; ಅವನ್ನು ನಾನು, ಶುಕನು, ಮತ್ತು ಸಂಜಯನು ಗೊತ್ತಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಗೊತ್ತಿರದಿರಬಹುದು.
ತಚ್ಛ್ಲೋಕಕೂಟಮದ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಥಿತಂ ಸುದೃಢಂ ಮುನೇ। ಭೇತ್ತುಂ ನ ಶಕ್ಯತೇಽರ್ಥಸ್ಯಂ ಗೂಢತ್ವಾತ್ಪ್ರಶ್ರಿತಸ್ಯ ಚ
ಮಹರ್ಷಿಯೇ, ಆ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಬಂಧನವು ಇಂದಿಗೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಇದೆ; ಅದರ ಅರ್ಥವು ಗಂಭೀರವಾಗಿಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿಯೂ ಇರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಬಿಡಲಾಗದು.
ಸರ್ವಜ್ಞೋಪಿ ಗಣೇಶೋ ಯತ್ಕ್ಷಣಮಾಸ್ತೇ ವಿಚಾರಯನ್। ತಾವಚ್ಚಕಾರ ವ್ಯಾಸೋಪಿ ಶ್ಲೋಕಾನನ್ಯಾನ್ಬಹೂನಪಿ
ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದ ಗಣೇಶನು ಕೂಡ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಯೋಚನೆಗಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದನು; ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸನು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.
ತಸ್ಯ ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಶಾಖಾಪುಷ್ಪಫಲೋದಯಮ್। ಸ್ವಾದುಮೇಧ್ಯರಸೋಪೇತಮಚ್ಛೇದ್ಯಮಮರೈರಪಿ
ಆ ವೃಕ್ಷದ ಶಾಖೆ, ಹೂವು, ಹಣ್ಣುಗಳ ಉದಯವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದು ರುಚಿಕರವಾದ, ಶುದ್ಧವಾದ, ಪೌಷ್ಟಿಕ ರಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಅಮರರು ಕೂಡ ಮುರಿಯಲಾಗದು.