भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि। इति ते भीष्ण शृण्वानाः परे विस्मयमागताः
हा डोंगराच्या टोकावर खेळता खेळता भरपूर अन्न खाऊन टाकतो, असं लोक म्हणतात, भीष्मा. हे ऐकून इतर लोक आश्चर्यचकित झाले.
यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः। स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु बलीयसः
धर्म जाणणाऱ्या भीष्मा, जो कोणी या बलाढ्य पुरुषासोबत अन्न खातो, तोही त्याच्याच हातून मारला जातो, असंही म्हणतात.
स चानेन हतः कंस इत्येतत्तु महाद्भुतम्।। न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम्
तोही त्याच्याच हातून मारला गेला, ही गोष्ट फारच अद्भुत आहे. हे सत्पुरुषांच्या गोष्टींमध्ये तुला नक्कीच ऐकायला मिळालं नसेल, भीष्मा.
यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञं वाक्यं कुरुकुलाधम।। स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च
कुरुकुळाच्या कलंक, अधर्म जाणणाऱ्या तुला मी एक गोष्ट सांगतो—स्त्रिया, गायी आणि ब्राह्मण यांच्यावर कधीही शस्त्र उगारू नये.
इति सन्तोऽनुशासन्ति सञ्जना धर्मिणः सदा। भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते
सज्जन लोक नेहमीच अशी शिकवण देतात आणि धर्मिष्ठ लोक असंच बोलतात. पण भीष्मा, तुझ्यात हे सर्व खोटं ठरतं, असं लोकांना दिसतं.
ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम। अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कौरवाधम
तू केशवाचं, जो ज्ञानी आणि वयाने मोठा आहे, आणि सर्वांत श्रेष्ठ आहे, त्याचं कौतुक करताना जणू काही त्याला ओळखत नाहीस, असं बोलतोस, कौरवांचा कलंक.
गोघ्रः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म त्वद्वाक्याद्यदि पूज्यते। एवम्भूतश्च यो भीष्म कथं संस्तवमर्हति
जर गायी आणि स्त्रिया मारणाऱ्याचं तुझ्या बोलण्यामुळे पूजन व्हावं लागलं, तर अशा माणसाचं कौतुक कसं करता येईल, भीष्मा?
असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः। सम्भावयति चाप्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः। एवमेतत्सर्वमिति तत्सर्वं वितथं ध्रुवम्
हा जगाचा स्वामी आणि ज्ञानी लोकांमध्ये श्रेष्ठ असूनही, तुझ्या बोलण्यामुळे जनार्दनाचं असं मानलं जातं. पण हे सर्व नक्कीच खोटं आहे.
आत्मानमात्मनाऽऽधातुं यदि शक्तो जनार्दनः। अकामयन्तं तं भीष्म कथं साध्विव पश्यसि
जर जनार्दन स्वतःच्या इच्छेने स्वतःला स्थिर करू शकतो, आणि तरीही तो ते इच्छित नाही, तर भीष्मा, तू त्याला कसा सद्गुणी मानतोस?
न गाथा गाथिनं शास्ति बहुचेदपि गायति। प्रकृतिं यान्ति भूतानि कुलिङ्गशकुनिर्यथा
गायक कितीही गाणी गात असला, तरी गाणं त्याला शिकवत नाही; तसेच सर्व जीव आपापल्या स्वभावानुसार वागतात, जसं पक्षी आपल्या जातीप्रमाणे वागतो.
नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयटः। `नदीसुतत्वात्ते चित्तं चञ्चलं न स्थिरं स्मृतम्
हे नक्कीच तुझा नीच स्वभाव आहे, यात शंका नाही. नदीचा पुत्र असल्यामुळे तुझं मन चंचल आहे, स्थिर नाही, असं म्हणतात.
अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते। येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः
म्हणूनच, कृष्णाला सर्वात जास्त पूजणाऱ्या आणि तुला मार्गदर्शक मानणाऱ्या या पांडवांवरही मोठं पाप लागलं आहे.
धर्मवांस्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः। को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानविदां वरः
तुला अधर्म माहित असूनही तुला धर्मी म्हणतात, पण तू सत्पुरुषांच्या मार्गावरून भरकटला आहेस. कारण जो स्वतःला ज्ञानी आणि धर्मी समजतो, तो असं वागेल का?
कुर्याद्यथा त्वया भीषम कृतं धर्ममवेक्षता। चेत्त्वं धर्मं विजानासि यदि प्राज्ञा मतिस्तव
जो धर्माचा विचार करूनही तुझ्यासारखं वागेल, भीष्मा? जर तुला खरोखर धर्माची आणि शहाणपणाची जाण असेल, तर असं कधी होईल?
अन्यकामा हि धर्मज्ञा कन्यका प्राज्ञमानिना। अम्बा नामेति भद्रं ते कथं साऽपहृता त्वया
धर्म जाणणाऱ्या त्या कन्येला दुसऱ्याची इच्छा होती, आणि तू स्वतःला शहाणा समजून अम्बेला घेऊन गेलास—हे कसं शक्य झालं?
तां त्वयाऽपहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः। भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां मार्गमनुस्मरन्
जी कन्या तू घेऊन गेलास, भीष्मा, ती राजा, तुझा भाऊ विचित्रवीर्य, ज्याने सत्पुरुषांचा मार्ग लक्षात ठेवला, त्याने मागितलीच नव्हती.
भार्ययोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः। तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि
आणि दुसऱ्याच्या पत्नीपासून जी मुलं झाली, तेव्हा तू स्वतःला शहाणा समजून फक्त पाहत होतास—हीच तुझी संतती, सत्पुरुषांच्या मार्गावर चालणारी.
को हि धर्मोऽस्ति ते भीषम ब्रह्मचर्यमिदं वृथा। यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः
तुझ्या या ब्रह्मचर्य व्रताचा काय उपयोग, भीष्मा? हे व्रत व्यर्थ आहे, तू ते अज्ञानामुळे किंवा नपुंसकतेमुळे पाळतोस, यात शंका नाही.
न त्वं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचरं क्वचित्। न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रवीः
अरे धर्म जाणणाऱ्या, मी तुला कधीच प्रत्यक्ष धर्माचं आचरण करताना पाहिलं नाही. ज्या प्रकारे तू धर्माची बोलणी करतोस, तसा तू कधीच वडीलधाऱ्यांची सेवा केलेली नाहीस.
इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः। सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
पूजा, दान, वेदाध्ययन आणि भरपूर दक्षिणा असलेले यज्ञ — या सगळ्या गोष्टी मुलांच्या प्राप्तीच्या सोळाव्या भागालाही जुळत नाहीत.
व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत्। सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात्
भीष्मा, अनेक व्रतं आणि उपवास केल्याने जे मिळतं, ते सगळं मुलं नसलेल्या माणसासाठी नक्कीच व्यर्थ ठरतं.
सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात्। हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम्
म्हणून, मुलं नसलेला आणि म्हातारा असताना, चुकीच्या धर्मोपदेशामुळे, तू आता त्या हंसासारखा आपल्या नातलगांच्या हातून मृत्यूला सामोरा जाशील.
एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा। भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः
अशीच गोष्ट पूर्वीचे ज्ञानी लोक बोलले होते, भीष्मा. त्यांनी जे सांगितलं, ते मी तुला नीटपणे सांगतो, ऐक.
वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा। धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति च
पूर्वी समुद्राच्या काठावर एक म्हातारा हंस राहत होता. तो नेहमी धर्माची भाषा बोलायचा, पण वागणं मात्र वेगळंच होतं. तो इतर पक्ष्यांना शिकवत असे.
धर्म चरत माऽधर्ममिति तस्य वचः किल। पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः
‘धर्माचं आचरण करा, अधर्म टाळा’ — भीष्मा, असे त्याचे शब्द पक्षी नेहमी ऐकत असत, कारण त्यांना धर्माची आवड होती.
हंसस्य तु वचः श्रुत्वा मुदिताः सर्वपक्षिणः। ऊचुश्चैव स्वगा हंसं परिवार्य च सर्वशः
हंसाचे बोल ऐकून सगळे पक्षी आनंदित झाले; त्यांनी एकत्र येऊन, आपल्या भाषेत त्या हंसाला विचारलं.
कथयस्व भवान्सर्वं पक्षिणां तु समासतः। को हि नाम द्विजश्रेष्ठ ब्रूहि नो धर्म उत्तमः
तुम्ही आम्हा सर्व पक्ष्यांना सगळं नीट सांगावं. हे श्रेष्ठ द्विजा, खरं खरं सांगा, सर्वांत उत्तम धर्म कोण जाणतो?
प्रजास्वहिंसा धर्मो वै हिंसाऽधर्मः खगव्रजाः। एतदेवानुबोद्धव्यं धर्माधर्मः समासतः
सर्व प्राण्यांमध्ये अहिंसा हाच धर्म आहे, हिंसा म्हणजे अधर्म, हे पक्ष्यांनो. धर्म आणि अधर्म याचं सार हेच आहे.
वृद्धहंसवचः श्रुत्वा पक्षिणस्ते सुसंहिताः। ऊचुश्च धर्मलुब्धास्ते स्मयमाना इवाण्डजाः
त्या म्हाताऱ्या हंसाचं बोल ऐकून, एकत्र आलेले पक्षी, धर्माची ओढ असलेले आणि जणू अंड्यातून नुकतेच जन्मलेले, हसत हसत बोलले.
धर्मं यः कुरुते नित्यं लोके धीरतरोऽण्डजः। स यत्र गच्छेद्धर्मात्मा तन्मे ब्रूहीह तत्त्वतः
जो पक्षी नेहमी धर्माचं आचरण करतो, तो या जगात सर्वांत शहाणा असतो. असा धर्मात्मा जिथे जाईल, त्याचं अंतिम ठिकाण काय, ते आम्हाला खरं खरं सांग.