कन्दराणि नितम्बांश्च राष्ट्राणि नगराणि च। आश्रमाणि च पुण्यानि गत्वा चैव गतश्रमाः
डोंगरातील दऱ्या, नद्यांचे काठ, राज्ये, नगरं आणि पवित्र आश्रम असे सर्व ठिकाणं फिरून, त्यांचा सारा थकवा निघून गेला आणि ते पुढे चालत राहिले.
शनैर्मध्याह्नवेलायां प्रतिष्ठानं समाययुः। तां पुरीं पुरुहूतेन ऐलस्यार्थे विनिर्मिताम्
हळूहळू, मध्यान्हाच्या सुमारास, ते प्रतिष्ठान या नगरात पोहोचले, जे पुरूहूताने इलाचा पुत्र याच्यासाठी बांधले होते.
परिघाट्टालकैर्मुख्यैरुपकल्पशतैरपि। शतघ्नीचक्रयन्त्रैश्च गुप्तामन्यैर्दुरासदाम्
मजबूत दरवाजे, तटबंदी आणि शेकडो प्रकारच्या संरचना, तसेच शत्रूवर दगड फेकण्यासाठी आणि संरक्षणासाठी यंत्रे अशा गोष्टींनी ते नगर सुरक्षित होते आणि शत्रूंसाठी ते सहज जिंकता येणारे नव्हते.
हर्म्यप्रसादसंबाधां नानापण्यविभूषिताम्। मण्टपैः ससभै रम्यैः प्रपाभिश्च समावृताम्
त्या नगरात मोठमोठ्या प्रासादांनी आणि राजवाड्यांनी गर्दी झाली होती, विविध वस्तूंनी ते सुशोभित झाले होते, सुंदर मंडप, सभागृहं आणि पाण्याच्या जागांनी ते वेढलेले होते.
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिताम्। कैलासशिखराकारैर्गोपुरैः समलङ्कृताम्
मोठ्या, नीट आखलेल्या आणि देखण्या राजमार्गाने ते नगर शोभून दिसत होते, आणि कैलास शिखरासारख्या गेटांनी ते सजवले गेले होते.
द्वारतोरणनिर्यूहैर्मङ्गलैरुपशोभिताम्। उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम्
शुभ दरवाजे, कमानी आणि बाहेर पडण्याच्या जागांनी ते नगर सजले होते, बागा आणि आंब्याची झाडं याने वेढलेले होते, आणि साला झाडांच्या रांगेने ते नगर मोठे वाटत होते.
सर्वपुष्करिणीभिश्च उद्यानैश्च समावृताम्। वर्णाश्रमैः स्वधर्मस्थैर्नित्योत्सवसमाहितैः
सर्व प्रकारच्या कमळ तलावांनी आणि बगिच्यांनी वेढलेले, सर्व वर्ण आणि आश्रमातील लोक आपल्या धर्मात स्थिर राहून, नेहमी सण-उत्सवात रमलेले होते.
धनधान्यसमृद्धैश्च संतुष्टै रत्नपूजितैः। कृतयज्ञैश्च विद्वद्भिरग्निहोत्रपरैः सदा
ते नगर धनधान्याने समृद्ध होते, लोक समाधानी आणि रत्नांनी सन्मानित, तसेच नेहमी यज्ञ करणारे आणि अग्निहोत्रात मग्न असणारे विद्वान लोक तिथे होते.
वर्जिता कार्यकरणैर्दानशीलैर्दयापरैः। अधर्मभीरुभिः सर्वैः स्वर्गलोकजिगीषुभिः
तेथे चुकीचे वर्तन करणारे नव्हते, सर्व लोक दानशील, दयाळू आणि अधर्माला घाबरणारे होते, तसेच स्वर्गप्राप्तीची इच्छा बाळगणारे होते.
एवंविधजनोपेतमिन्द्रलोकमिवापरम्। तस्मिन्नगरमध्ये तु राजवेश्म प्रतिष्ठितम्
अशा सद्गुणी लोकांनी भरलेले ते नगर जणू इंद्रलोकासारखे वाटत होते; आणि त्या नगराच्या मध्यभागी राजवाडा उभा होता.
इन्द्रसद्मप्रतीकाशं संपूर्णं वित्तसंचयैः। तस्य मध्ये सभा दिव्या नानारत्नविभूषिता
तो राजवाडा इंद्राच्या महालासारखा भासत होता, संपत्तीने भरलेला, आणि त्याच्या मध्यभागी विविध रत्नांनी सजलेली दिव्य सभा होती.
तस्यां सभायां राजर्षिः सर्वालङ्कारभूषितः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैश्चापि मन्त्रिभिश्चापि संवृतः
त्या सभागृहात राजर्षी सर्व अलंकारांनी सजलेला होता, आणि ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि मंत्र्यांनी वेढलेला होता.
संस्तूयमानो राजेन्द्रः सूतमागधबन्दिभिः। कार्यार्थिषु तदाऽभ्येत्य कृत्वा कार्यं गतेषु सः
सूत, मागध आणि बंदी या गायकांनी त्याचे स्तुतीगान केले, राजा मागणी घेऊन आलेल्यांचे कार्य पूर्ण करून त्यांना परत पाठवत असे.
सुखासीनोऽभवद्राजा तस्मिन्काले महर्षयः। शकुन्तानां स्वनं श्रुत्वा निमित्तज्ञास्त्वलक्षयन्
राजा आरामात बसला असताना, त्या वेळी महर्षींनी पक्ष्यांचा आवाज ऐकून, जे शकुन ओळखण्यात कुशल होते, ते लक्षात घेतले.
शकुन्तले निमित्तानि शोभनानि भवन्ति नः। कार्यसिद्धिं वदन्त्येते ध्रुवं राज्ञी भविष्यसि। अस्मिंस्तु दिवसे पुत्रो युवराजो भविष्यति
शकुंतलेसाठी हे शकुन आमच्यासाठी शुभ आहेत; हे चिन्ह आमच्या कार्यसिद्धीचे दर्शवतात. नक्कीच, तू राणी होशील आणि आजच तुझा मुलगा युवराज होईल.
वर्धमानपुरद्वारं तूर्यघोषनिनादितम्। शकुन्तलां पुरस्कृत्य विविशुस्ते महर्षयः
वर्धमानपुराच्या दरवाजावर वाद्यांचा गजर होत असताना, महर्षींनी शकुंतलेला पुढे ठेवून नगरात प्रवेश केला.
प्रविशन्तं नृपसुतं प्रशशंसुश्च वीक्षकाः। वर्धमानपुरद्वारं प्रविशन्नेव पौरवः
राजपुत्र नगरात प्रवेश करत असताना, पाहणाऱ्यांनी त्याचे कौतुक केले; पुरुवंशाचा तो राजपुत्र वर्धमानपुराच्या दरवाजातून आत गेला.
इन्द्रलोकस्थमात्मानं मेने हर्षसमन्वितः
आनंदाने भरून, त्याने स्वतःला जणू इंद्रलोकातच असल्यासारखे समजले.
ततो वै नागराः सर्वे समाहूय परस्परम्। द्रष्टुकामा नृपसुतं समपद्यन्त भारत
तेव्हा सर्व नगरवासी एकत्र जमले आणि राजपुत्राला पाहण्याची इच्छा व्यक्त करू लागले, हे भारत.
देवतेव जनस्याग्रे भ्राजते श्रीरिवागता। जयन्तेनेव पौलोमी इन्द्रलोकादिहागता
ती जनांसमोर जणू एखादी देवीच भासली, जणू लक्ष्मीच अवतरली आहे, जसे जयंता सोबत पौलोमी इंद्रलोकातून परत आली असावी.
इति ब्रुवन्तस्ते सर्वे महर्षीनिदमब्रुवन्। अभिवादयन्तः सहिता महर्षीन्देववर्चसः
असे बोलून, ते सर्वजण एकत्रितपणे त्या तेजस्वी महर्षींना वंदन करत त्यांच्या जवळ गेले.
अद्य नः सफलं जन्म कृतार्थाश्च ततो वयम्। एवं ये स्म प्रपश्यामो महर्षीन्सूर्यवर्चसः
आज आपले जन्म फळाला आले आणि आपण धन्य झालो, कारण आपण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या या महर्षींचे दर्शन घेतले.
इत्युक्त्वा सहिताः केचिदन्वगच्छन्त पौरवम्। हैमवत्याः सुतमिव कुमारं पुष्करेक्षणम्
असे म्हणून, त्यातील काहीजण एकत्रितपणे हिमालयपुत्रासारख्या कमळासारख्या डोळ्यांच्या पौरव राजकुमारामागे चालू लागले.
ये केचिदब्रुवन्मूढाः शाकुन्तलदिदृक्षवः। कृष्णाजिनेन संछन्नाननिच्छन्तो ह्यवेक्षितुम्
पण काही मूढ लोक, शकुंतलेला पाहण्याची इच्छा बाळगून, म्हणू लागले की आम्हाला तिला पाहायचे नाही, कारण ती कृष्णमृगचर्माने झाकलेली आहे.
पिशाचा इव दृश्यन्ते नागराणां विरूपिणः। विना सन्ध्यां पिशाचास्ते प्रविशन्ति पुरोत्तमम्
ते विकृत नगरवासी जणू पिशाच्चांसारखे दिसत होते; जणू संध्याकाळ न करता पिशाच्चे मोठ्या नगरीत प्रवेश करत आहेत.
क्षुत्पिपासार्दितान्दीनान्वल्कलाजिनवाससः। त्वगस्थिभूतान्निर्मांसान्धमनीसन्ततानपि
भूक आणि तहानेने कृश झालेले, झाडाच्या साली व जनावरांच्या कातड्याचे वस्त्र घातलेले, त्वचा व हाडे उरलेले, मांसही नसलेले, शिरा दिसणारे—
पिङ्गलाक्षान्पिङ्गजटान्दीर्घदन्तान्निरूदरान्। विशीर्षकानूर्ध्वहस्तान्दृष्ट्वा हास्यन्ति नागराः
पिंगट डोळे, पिंगट जटा, लांब दात, कोरडे चेहरे, फुटलेली शिरे, वर उचललेले हात—असे पाहून नगरवासी हसले.
एवमुक्तवतां तेषां गिरं श्रुत्वा महर्षयः। अन्योन्यं ते समाहूय इदं वचनमब्रुवन्
त्यांनी असे बोललेले ऐकून, महर्षी एकमेकांना बोलावून म्हणाले—
उक्तं भगवता वाक्यं न कृतं सत्यवादिना। पुरप्रवेशनं नात्र कर्तव्यमिति शासनम्
भगवंताने सांगितलेले वचन सत्यवचनीने पाळले नाही; 'नगरात प्रवेश करू नये' असेच आदेश होते.
किं कारणं प्रवेक्ष्यामो नगरं दुर्जनैर्वृतम्। त्यक्तसङ्गस्य च मुनेर्नगरे किं प्रयोजनम्
दुष्ट लोकांनी भरलेल्या नगरीत आपण का जावे? ज्याने सर्व आसक्ती सोडली, अशा मुनासाठी नगरीचा काय उपयोग?