यं प्राप्य विजितात्मानं महात्मानं नराधिपाः। इक्ष्वाकवो महीपाला लेभिरे पृथिवीमिमाम्
ज्यांना मिळवून, आत्मसंयमी आणि महान अशा त्या वसिष्ठांना, इक्ष्वाकू वंशातील राजांनी ही पृथ्वी मिळवली.
पुरोहितमिमं प्राप्य वसिष्ठमृषिसत्तमम्। ईजिरे क्रतुभिश्चैव नृपास्ते कुरुनन्दन
राजांनी वसिष्ठ ऋषी श्रेष्ठ यांना आपला पुरोहित करून, कुरुनंदना, अनेक यज्ञ केले.
स हि तान्याजयामास सर्वान्नृपतिसत्तमान्। ब्रह्मर्षिः पाण्डवश्रेष्ठ बृहस्पतिरिवामरान्
पांडवश्रेष्ठा, त्या ब्रह्मर्षी वसिष्ठांनी सर्व श्रेष्ठ राजांना यज्ञ घडवले, जसे बृहस्पती देवांना यज्ञ करवतो.
तस्माद्धर्मप्रधानात्मा वेदधर्मविदीप्सितः। ब्राह्मणो गुणवान्कश्चित्पुरोधाः प्रतिदृश्यताम्
म्हणून, धर्माला प्राधान्य देणारा, वेदधर्म जाणणारा आणि गुणी असा ब्राह्मण पुरोहित म्हणून निवडावा.
क्षत्रियेणाभिजातेन पृथिवीं जेतुमिच्छता। पूर्वं पुरोहितः कार्यः पार्थ राज्याभिवृद्धये
पार्था, जो कुणी कुलीन क्षत्रिय पृथ्वी जिंकू इच्छितो, त्याने आधी आपल्या राज्याच्या वृद्धीसाठी पुरोहित नेमावा.
महीं जिगीषता राज्ञा ब्रह्म कार्यं पुरःस्कृतम्। तस्मात्पुरोहितः कश्चिद्गुणवान्विजितेन्द्रियः। विद्वान्भवतु वो विप्रो धर्मकामार्थतत्त्ववित्
राजाने पृथ्वी जिंकायची इच्छा असेल, तर प्रथम ब्राह्मणाचा सन्मान करावा. म्हणून, गुणी, इंद्रियांवर विजय मिळवलेला, धर्म, इच्छा आणि अर्थ यांचे तत्त्व जाणणारा विद्वान ब्राह्मण तुमचा पुरोहित असावा.
किंनिमित्तमभूद्वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः। वसतोराश्रमे दिव्ये शंस नः सर्वमेव तत्
विश्वामित्र आणि वसिष्ठ यांच्यात शत्रुत्व कशामुळे निर्माण झाले, जेव्हा ते दोघे दिव्य आश्रमात राहत होते? ते सर्व आम्हाला सांग.
इदं वासिष्ठमाख्यानं पुराणं परिचक्षते। पार्थ सर्वेषु लोकेषु यथावत्तन्निबोध मे
पार्था, वसिष्ठांचे हे प्राचीन आख्यान सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे. ते जसे घडले तसे माझ्याकडून ऐक.
कान्यकुब्जे महानासीत्पार्थिवो भरतर्षभ। गाधीति विश्रुतो लोके कुशिकस्यात्मसंभवः
कन्यकुब्ज या नगरीत गाधी नावाचा, कुशिकाचा पुत्र आणि जगप्रसिद्ध असा एक महान राजा होता, हे भरतश्रेष्ठा.
तस्य धर्मात्मनः पुत्रः समृद्धबलवाहनः। विश्वामित्र इति ख्यतो बभूव रिपुमर्दनः
त्या धर्मात्मा राजाचा पुत्र, मोठ्या सैन्याचा मालक, आणि शत्रूंचा संहार करणारा, विश्वामित्र म्हणून प्रसिद्ध झाला.
स चचार सहामात्यो मृगयां गहने वने। मृगान्विध्यन्वराहांश्च रम्येषु मरुधन्वसु
तो राजा आपल्या मंत्र्यांसह घनदाट जंगलात शिकार करायला गेला, आणि रम्य माळरानात हरणे व रानडुकरांचा वेध घेतला.
व्यायामकर्शितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः। आजगाम नरश्रेष्ठ वसिष्ठस्याश्रमं प्रति
व्यायामाने थकलेला, शिकार मिळवण्याची इच्छा आणि तहान लागलेला तो श्रेष्ठ पुरुष वसिष्ठांच्या आश्रमाकडे गेला.
तमागतमभिप्रेक्ष्य वसिष्ठः श्रेष्ठभागृषिः। विश्वामित्रं नरश्रेष्ठं प्रतिजग्राह पूजया
त्याच्या आगमनाचे लक्षात येताच, श्रेष्ठ ऋषी वसिष्ठांनी नरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या विश्वामित्राचे मोठ्या आदराने स्वागत केले.
पाद्यार्घ्याचमनीचैस्तं स्वागतेन च भारत। तथैव परिजग्राह वन्येन हविषा तदा
पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य, आचमनासाठी पाणी आणि वनातील हविष्यानेही त्यांनी त्याचे स्वागत केले.
तस्याथ कामधुग्धेनुर्वसिष्ठस्य महात्मनः। उक्ता कामान्प्रयच्छेति सा कामान्दुदुहे ततः
मग त्या महात्मा वसिष्ठांनी आपल्या इच्छा पूर्ण करणाऱ्या गायीला हवी ती वस्तू द्यायला सांगितले, आणि तिने सर्व इच्छित वस्तू निर्माण केल्या.
बाष्पाढ्यस्योदनस्यैव राशयः पर्वतोपमाः। निष्ठानानि च सूपांश्च दधिकुल्यास्तथैव च
सुगंधी भाताचे डोंगरासारखे राशी, वेगवेगळे पदार्थ, दहीचे पदार्थ आणि सूप असे सर्व तयार झाले.
कूपांश्च घृतसंपूर्णान्गौड्यान्नानि सहस्रशः। इक्षून्मधूनि लाजांश्च मैरेयांश्च वरासवान्
तूपाने भरलेली विहिरी, हजारो गोड भाताचे पदार्थ, ऊस, मध, लाह्या आणि उत्तम मद्य सुद्धा निर्माण झाले.
ग्राम्यारण्याश्चौषधीश्च दुदुहे पय एव च। षड्रसं चामृतनिभं रसायनमनुत्तमम्
गावातील आणि जंगलातील औषधी, दूध, सहा रसांचे अमृतासारखे आणि श्रेष्ठ रसायनसुद्धा तिने दिले.
भोजनीयानि पेयानि भक्ष्याणि विविधानि च। लेह्यान्यमृतकल्पानि चोष्याणि च तथार्जुना
खाण्याचे, पिण्याचे, वेगवेगळ्या प्रकारचे खाऊ, अमृतासारखी लेह्ये आणि चोखण्यासारख्या वस्तू, हे सर्व तयार झाले.
रत्नानि च महार्हाणि वासांसि विविधानि च। तैः कामैः सर्वसंपूर्णैः पूजितश्च महिपतिः
मूल्यवान रत्ने, विविध वस्त्रेही मिळाली; या सर्व इच्छित वस्तूंनी राजा सन्मानित झाला.
सामात्यः सबलश्चैव तुतोष स भृशं तदा। षडुन्नतां सुपार्श्वोरुं पृथुपञ्चसमावृताम्
मंत्र्यांसह आणि सैन्यासह राजा फारच संतुष्ट झाला; त्याने तिला उंच, रुंद कंबर असलेली आणि पाच सेवकांनी वेढलेली पाहिली.
मण्डूकनेत्रां स्वाकारां पीनोधसमनिन्दिताम्। सुवालघिं शङ्कुकर्णां चारुशृङ्गां मनोरमाम्
बदकासारखी डोळे, स्वतःचा देखणा आकार, भरदार शरीर, सुंदर केस, शंखासारखे कान, आकर्षक शिंगे आणि मनमोहक रूप असलेली ती होती.
पुष्टायतशिरोग्रीवां विस्मितः सोऽभिवीक्ष्यताम्। अभिनन्द्य स तां राजा नन्दिनीं गाधिनन्दनः
पुष्ट, मोठे डोके व गळा असलेली तिला पाहून तो आश्चर्यचकित झाला; गाधीपुत्र राजाने आनंदाने नंदिनीचे स्वागत केले.
अब्रवीच्च भृशं तुष्टः स राजा तमृषिं तदा। अर्बुदेन गवां ब्रह्मन्मम राज्येन वा पुनः
त्यावेळी अत्यंत संतुष्ट झालेल्या राजाने त्या ऋषींना म्हटले, 'ब्राह्मण, मला नंदिनी दे, एक कोटी गायी किंवा माझे राज्य घे.'
नन्दिनीं संप्रयच्छस्व भुङ्क्ष्व राज्यं महामुने
'महामुने, मला नंदिनी दे आणि तू राज्याचा उपभोग घे.'
रत्नं हि भगवन्नेतद्रत्नहारी च पार्थिवः।' क्षत्रियोऽहं भवान्विप्रस्तपःस्वाध्यायसाधनः
कारण, भगवंत, ती खरी रत्न आहे आणि राजा म्हणजे रत्न घेणारा; मी क्षत्रिय आहे, तुम्ही ब्राह्मण, तप आणि वेदाध्ययनाला समर्पित.
ब्राह्णेषु कुतो वीर्यं प्रशान्तेषु धृतात्मसु। अर्बुदेन गवां यस्त्वं न ददासि ममेप्सितम्
शांत आणि संयमी ब्राह्मणांमध्ये बळ कुठून येईल? मी तुला एक कोटी गायी देतो, तरीही तू मला हवी ती वस्तू देत नाहीस.
स्वधर्मं न प्रहास्यामि नेष्यामि च बलेन गाम्
मी माझा धर्म सोडणार नाही आणि मी जबरदस्तीने गायी घेणारही नाही.
यथेच्छसि तथा क्षिप्रं कुरु मा त्वं विचारय
तुला जसे वाटते तसे लवकर कर, विचार करू नकोस.
हंसचन्द्रप्रतीकाशां नन्दिनीं तां जहार गाम्। `सा तदा ह्रियमाणा च विश्वामित्रबलैर्बलात्।' कशादण्डप्रणुदिता काल्यमाना इतस्ततः
हंस आणि चंद्रासारखी तेजस्वी असलेली ती नंदिनी गायी विश्वामित्राच्या लोकांनी जबरदस्तीने पकडली; तिला ओढत असताना काठी आणि चाबकाने मारले आणि इकडून तिकडे हाकलले.