ଏକ ଦିନ, ଏକ ଜିଜ୍ଞାସୁ ମନ୍ଦିରେ ବସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ପ୍ରିୟ, ମାନବ କିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଉତ୍ତମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି? ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା କି, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କି? ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କୁହ, କିପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଭ ଲୋକକୁ କ୍ରମେ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ।” ତେବେ ଜ୍ଞାନୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ସଦା କହନ୍ତି, ଏହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଥ। ଯିଏ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବି, ଅନ୍ୟଙ୍କର ଖ୍ୟାତିକୁ ନଶ୍ୱ କରିବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ଲୋକର ଫଳ ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ପ୍ରାପ୍ତି ଅସମ୍ଭବ। ବ୍ରହ୍ମ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଦେଇନଥାଏ। ଚାରି ପ୍ରକାର ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି—ଯଦି ଏହାଠାରେ ଅହଂକାର ଦୃଢ ହୁଏ, ତେବେ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ: ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଅହଂକାର, ମୌନରେ ଅହଂକାର, ଅଧ୍ୟୟନରେ ଅହଂକାର, ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଅହଂକାର। କେହି ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁଁ, ଅପମାନରେ ବି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁଁ। ନୀତିମାନମାନେ ନୀତିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ କଦାପି ଶିଷ୍ଟଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ‘ମୁଁ ଦେବି’, ‘ମୁଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି’, ‘ଏହା ମୋର’, ‘ଏହା ମୋ ନିୟମ’—ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଭୟର କାରଣ, ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଆଶ୍ରୟକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ମନକୁ ସଂଯମ କରି ଚିନ୍ତନରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଗୃହସ୍ଥ, ବନବାସୀ, ଗୁରୁ, ଓ ଭିକ୍ଷୁ—ସମସ୍ତଙ୍କର ଧର୍ମ କେମିତି ପାଳନ ହୁଏ? ବନବାସୀ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି ଏହି ଜୀବନରେ ଅନେକ ଅନୁଭୂତି ଲାଭ କରେ। ଯିଏ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଡାକାଯାଏ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା କରେ, ସକାଳେ ଉଠେ, ଶେଷରେ ଶୋଇଥାଏ, ମୃଦୁ, ସଂଯମୀ, ଧୃଢ, ଜାଗୃତ, ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍—ସେହି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳ ହୁଏ। ଯିଏ ଧର୍ମମୟ ଉପାୟରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି, ଯଜ୍ଞ କରେ, ଦାନ ଦେଇଥାଏ, ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ଭୋଜନ ଦେଇଥାଏ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇନଥିବା କିଛି ନେଇନଥିବା—ଏହି ଗୃହସ୍ଥର ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମ। ଯିଏ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବଞ୍ଚି, ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ ରେ ଲିପ୍ତ ନୁହଁଁ, ଦାନ କରେ, କାହାକୁ ହାନି ନ ଦେଇ, ଅଳ୍ପ ଖାଇ, ନିୟମିତ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଥାଏ—ସେହି ତପସ୍ବୀ ବନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯିଏ କୌଶଳ କରି ଜୀବନ ନେଇ ନଥାଏ, ସଦା ଧର୍ମମୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛି, ସମସ୍ତରୁ ଅଲଗା, ଘର ନାହିଁ, ହାଲୁକା ଓ କମ୍ ଚଳନ୍ତି, ଅନେକ ଦେଶ ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ—ସେହି ଭିକ୍ଷୁ। ଯେଉଁ ରାତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ଜିତ ହୁଏ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଭୋଗ ଜୟ କରାଯାଏ, ଏହି ରାତି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରି, ତପସ୍ବୀ ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ବନବାସରେ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ବନବାସୀ ଦଶ ପୂର୍ବଜ, ଦଶ ପରେଜା ଓ ନିଜକୁ ଏକାଇଶତମ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା: କେତେ ଋଷି ଅଛନ୍ତି? କେତେ ପ୍ରକାର ମୌନ ଅଛି? ଏହା ଅମେ ସୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଯେଉଁ ବନବାସୀ ପଛରେ ଗ୍ରାମ ରଖିଥାଏ, କିମ୍ବା ଗ୍ରାମରେ ରହିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପଛରେ ବନ ରଖିଥାଏ, ସେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଯଦି ବନବାସୀ ଗ୍ରାମର କିଛି ବସ୍ତୁ ବ୍ୟବହାର କରେନାହିଁ, ସେ ବନରେ ରହିଥିଲେ ଗ୍ରାମ ପଛରେ ରହିଯାଏ। ଏବଂ ଯଦି ଜୀବନ ଧାରଣ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତେବେ ଖାଦ୍ୟ ଚାହିଁଥାଏ, ତେଣୁ ଗ୍ରାମରେ ରହିଲେ ବନ ପଛରେ ରହିଯାଏ। ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି, ମୌନ ଧରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯିଏ ସଦା ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଭ୍ର, ସଫା, ଦାନ୍ତ ଓ ନଖ କଟା, ଏବଂ କଳା କିନ୍ତୁ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ କିଏ ପୂଜିବେ ନାହିଁ? ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ, ମାଂସ, ହାଡ଼, ରକ୍ତ କମିଯାଇଛି, ସେ ଏହି ଲୋକକୁ ଜିତି, ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେତେବେଳେ ତପସ୍ବୀ ମୌନରେ ନିଷ୍ଠା ହୁଏ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକକୁ ଜିତି, ପରମ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଯେଉଁ ତପସ୍ବୀ ଗାଈ ଭଳି ମୁଁହରେ ଖାଦ୍ୟ ଚୟନ କରେ, ସାରା ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ଅମୃତତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଧାରଣ ଧର୍ମ ହେଉଛି କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅସହନଶୀଳତା ତ୍ୟାଗ କରିବା; ଇର୍ଷ୍ୟା, ଚାଳାକି, ଅହଂକାର, ଢୋଙ୍ଗ, ଓ ଅପବାଦ ତ୍ୟାଗ କରିବା। ଯିଏ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିନଥିବା, ସେ ନିଷ୍କାମ ଧର୍ମଜ୍ଞ। ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମରେ ରହୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେଉନାହିଁ, ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରକାଶ କଲେ: ତପସ୍ବୀ ପାଇଁ ଆଠ ମୁଁହର ଖାଦ୍ୟ, ବନବାସୀ ପାଇଁ ସୋଳ, ଗୃହସ୍ଥ ପାଇଁ ବତିଶି, ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପାଇଁ ଅସୀମିତ ଖାଦ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏପରି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ଓ ଫଳ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସମୟରେ ରାଜା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ପ୍ରଥମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚେ? ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦୃତଗତିରେ ଯାଉଛନ୍ତି।” ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: ଯିଏ ଭିକ୍ଷୁ ଭାବେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଗ୍ରାମରେ ରହିଥାଏ, ସେ ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ପହଞ୍ଚେ। ଯିଏ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ନ ପାଇ, ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟା କରି ତାହାର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ରୂପର ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯିଏ ସଦା ପାପ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭୟ କରେ, ମଧୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରମ ଶୁଖ ପାଏ। ଯେଉଁ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଠୋର, ତାହା ମିଥ୍ୟା; ଯିଏ ଲାଭ ଆଶାରେ ଧର୍ମ କରେ, ସେ ଶକ୍ତିହୀନ ଘୋଡ଼ା ଭଳି; ଏହା ତାଙ୍କର ସରଳତା, ଧ୍ୟାନ, ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା। ଏଠାରେ ଏକ ଦୂତ ଆସି ରାଜାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “କିଏ ତୁମକୁ ଡାକିଛି? କେଉଁ ଦିଗରୁ ଆସିଛ? ତୁମେ ଯୁବକ, ମାଳା ପିନ୍ଧିଛ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଦେଖିବାକୁ ରୂପବାନ୍; କି ତୁମର କୌଣସି ରାଜସିଂହାସନ ଅଛି?