ଶକୁନ୍ତଳା ଦୁଃଖରେ ଭରିଆ ହୃଦୟରେ ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କ ପାଖରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋର ଧର୍ମ ପାଳନ କରି, ଏବେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛି। ତୁମେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲ, ଏହି ସମୟରେ ତାହାକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ମୋର ଧର୍ମକୁ ପଛେଇ ଦେଇ, ସବୁଠାରୁ ବିଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଏବେ କେବଳ ତୁମେ ମୋର ଆଶ୍ରୟ। ଏପରି ଦୟାହୀନ କାମ କରି ମୋତେ ପୁନି ବିଞ୍ଚିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ କିଛି କରିନାହିଁ। ରାଜା, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କ’ଣ ଏମିତି କୁକର୍ମ କରିଥିଲି ଯାହା ପାଇଁ ଛୁଆଁ ବେଳେ ମୋ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବମାନେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗିଥିଲେ, ଏବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ତ୍ୟାଗିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ତ୍ୟାଗିବା, ମୁଁ ଆପଣ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଯିବି; କିନ୍ତୁ ଏହି ଶିଶୁ—ତୁମର ନିଜ ସନ୍ତାନ—ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ତ୍ୟାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥାକୁ ଅମାନ୍ୟ କରି, କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହି ପିଲାକୁ ଆମେ ଦୁହେଁର ସନ୍ତାନ ବୋଲି ମାନିନି। ଶକୁନ୍ତଳେ, ନାରୀମାନେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହନ୍ତି; ତୁମ କଥା କିଏ ବିଶ୍ୱାସ କରିବ? ତୁମେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଏମିତି ଅବିଶ୍ୱସ୍ୟ କଥା କହୁଛ, ଦୁଷ୍ଟ ତପସ୍ୱିନୀ, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ। ଏହି ପବିତ୍ର ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କେଉଁଠି? ଏହି ଦେବକନ୍ୟା ମେନକା କେଉଁଠି? ତୁମେ ତ ଏଠାରେ ଦୟାଳୁ ଦେଖାଯାଉଛ, ତପସ୍ୱିନୀ ଭେଷରେ। ତୁମର ପୁଅ ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼, ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଏପରି ଛୋଟ ବୟସରେ କିପରି ସାଳ ଗଛର ତଣ୍ଡ ଭଳି ଉଚ୍ଚ ହେଲା? ତୁମର ଜନ୍ମ ନିମ୍ନ, ମୋତେ ତୁମେ ଚଞ୍ଚଳା ଲାଗୁଛ; ମେନକା ଏହି ଶିଶୁକୁ କାମବାସନାରୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ। ତୁମେ ଯାହା କହୁଛ, ତାହା ସବୁ ଗୁପ୍ତ; ସମସ୍ତ ନାରୀ ଚଞ୍ଚଳ, କାମବାସନାରେ ଲିନ। ସମସ୍ତ ନାରୀ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ, କ୍ରୋଧିନୀ ଓ ମିଥ୍ୟାବାଦିନୀ; ତୁମେ ଏପରି କଥା କାନ୍ବଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମ ମା ମେନକା ଦୟାହୀନ, ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା, ହିମାଳୟ ପାଦରେ ତ୍ୟାଗିଦିଆଯାଇଥିଲେ। ତୁମ ପିତା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମ, ସେ ମଧ୍ୟ ଦୟାହୀନ, ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲୋଭୀ, କାମବାସନାରେ ଲିନ। ଦେବକନ୍ୟା ମେନକା ମୋତେ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ପ୍ରସବ କରିଥିଲେ; ମୁଁ ତୁମ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମକୁ ଜାଣେ। ମେନକା ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ପିତା ମହାତ୍ମା; ତେବେ ଏପରି ସଂସ୍କାର ଥିବା ତୁମେ କିପରି ଚଞ୍ଚଳା ଭାବରେ କଥା କହୁଛ? ତୁମେ ଉଚ୍ଚ ବଂଶ କହୁଛ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ନିମ୍ନ; ତୁମକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଅନ୍ୟେ ଉପଚାର କରିଥିଲେ, କୋଇଲି ଛୁଆଁ ଭଳି। ତୁମ ପିତା କାନ୍ବ ଦୃଢ଼ ବିବେକ ନଥିଲେ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟର ଛୁଆଁ ଭଳି ତୁମକୁ ଲାଲନା କରିଥିଲେ। ତୁମ କଥା ବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ରଜତ, ମଣି, ମୁକୁତା, ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର ଅଛି; ଯଦି ଉପଭୋଗ ଚାହ, ଏହି ସବୁ ନିଅ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା ଯାଅ।” ଏପରି ଅପମାନ ସହି ଶକୁନ୍ତଳା ଦୟାଳୁ କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ କଣ୍ଠରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଗୋଟିଏ ସୋରିଷ ଦାଣା ଭଳି ଦେଖ, ତୁମ ନିଜ ଦୋଷ ବୃହତ୍ ବେଲ ଫଳ ଭଳି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଦେଖନାହ। ମୋର ମା ମେନକା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ସହିତ; ମୋର ଜନ୍ମ ତୁମ ତୁଳନାରେ ଉଚ୍ଚ। ତୁମେ ଭୂମିରେ ଚଳିବ, ମୁଁ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ିବି; ଏହି ଦୂରତା ଦେଖ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ସୋରିଷ ଦାଣା ଭଳି। ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର, କୁବେର, ଯମ, ଓ ବରୁଣଙ୍କ ରାଜମହଳ ଦେଖିଛି; ଏହା ମୋର ଶକ୍ତି। ପୂର୍ବେ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଆୟୁଷ, ସେ ତୁମ ପୂର୍ବଜ। ଅନେକ ମହାତ୍ମା ଋଷି ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ମାଆ ବୋଲି ପାଇଛନ୍ତି; ଏହାରେ ଦୋଷ କିଛି ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି, ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ, ଦ୍ୱେଷ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ମାନିବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଆକୃତିହୀନ ଲୋକ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମୁହଁ ଆଇନାରେ ନାହିଁ ଦେଖେ, ସେ ନିଜକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଭାବିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ନିଜ କୁସୂରତ ଚିହ୍ନ ଦେଖେ, ତେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ନିଜେ ଲଜ୍ଜିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ସେ କାହାକୁ ଉପେକ୍ଷା କରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅତିକଥନକୁ ଭଲପାଏ ଓ ଦୁର୍ଭାଷା କଥା କହିଥିବା ଲୋକ ସମାଜରେ ବିପଦ ଆଣେ। ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ମାଟି ପଡ଼ିଲେ ଖୁସି ହୁଏ; ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରୁ ପତିତ, ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଅନାସ୍ଥିକ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଅନୁଭବ କରେ, ତେବେ ଧାର୍ମିକ ଲୋକ କେମିତି ଅନୁଭବ କରିବେ? ଯିଏ ନିଜ ସମାନ ପୁଅକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ତାହାକୁ ଅପମାନ କରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରୀ ହରଣ କରନ୍ତି, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଅପାତ୍ର, ଅସତ୍ୟ, ଅଶୁଚି, ଅନାସ୍ଥିକ, ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରେ, ଧର୍ମପଥରେ ଚାଲୁଥିବାଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ମୂର୍ଖ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଭଲ କି ଖରାପ କଥା ଶୁଣି, ଖରାପକୁ ଧାରଣ କରେ, ଶୂଅ ଭଳି ମଳ ଧାରଣ କରେ। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଭଲ କି ଖରାପ କଥା ଶୁଣି, ଭଲକୁ ନେଇଥାନ୍ତି, ହଂସ ଭଳି ଦୁଧ ଉଠାନ୍ତି। ଯିଏ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟତା ଜାଣିଛି, ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଗୁଣ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଚିହ୍ନିପାରେ। ନିମ୍ନ ଚିତ୍ତ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଯଶସ୍ୱୀତା ଦେଖି ଜଳିଯାଏ, ଏହାରେ ପହଞ୍ଚିପାରି ନଥିଲେ ନିନ୍ଦାରେ ଲାଗିଥାଏ। ଯେପରି ଧାର୍ମିକ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ଦୁଃଖିତ, ତେଣୁ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଖୁସି ହୁଏ। ମୂର୍ଖମାନେ ନିନ୍ଦାରେ ଆସକ୍ତ, ଧାର୍ମିକମାନେ କଦାଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଧାର୍ମିକ ଲୋକ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଆନନ୍ଦିତ, ଏହିପରି ମୂର୍ଖ ଲୋକ ଭଲ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପମାନ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।" ଏପରି ଶକୁନ୍ତଳା ତାଙ୍କ ମାନ ଓ ନିଜର ସତ୍ୟତା ପ୍ରମାଣ କରି, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅବିବେକକୁ ସାମ୍ନା କରିଲେ।