ସର୍ପାଣାଂ ତୁ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେଷାମିତି ଚେତି ଚ। ଵାସୁକେଶ୍ଚ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଏଲାପତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନେ ଓ ବାସୁକିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଏଳାପତ୍ର କହିଲେ:
ପ୍ରାଗେଵ ଦର୍ଶିତା ବୁଦ୍ଧିର୍ମଯୈଷା ଭୁଜଗୋତ୍ତମାଃ। ହେଯେତି ଯଦି ଵୋ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତଵାପି ଚ ତଥା ପ୍ରଭୋ
ଏହି ଯୋଜନାକୁ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଦେଖାଇଥିଲି, ସର୍ପମୁକ୍ତି। ଯଦି ଆପଣମାନେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଭାବୁଛନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ହେଉ।
ଅସ୍ତୁ କାମଂ ମଭାଦ୍ଯାପି ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ମରଣମାଗତା। ତାଂ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ପନ୍ନଗାଃ
ଯେପରି ଆପଣମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ହେଉ, ଯଦିଓ ଏହି ଯୋଜନା ପୁଣି ସ୍ମରଣକୁ ଆସିଛି। ସର୍ପମାନେ, ଏବେ ମୋ କଥା ଠିକ୍ ଭାବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ନ ସ ଯଜ୍ଞୋ ନ ଭଵିତା ନ ସ ରାଜା ତଥାଵିଧଃ। ଜନମେଜଯଃ ପାଣ୍ଡଵେଯୋ ଯତୋଽସ୍ମାକଂ ମହଦ୍ଭଯମ୍
ସେ ଯଜ୍ଞ ହେବ ନାହିଁ, ସେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏପରି ହେବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜନମେଯୟ ପାଣ୍ଡବ, ଯାହାଠାରୁ ଆମର ବଡ଼ ଭୟ।
ଦୈଵେନୋପହତୋ ରାଜନ୍ଯୋ ଭଵେଦିହ ପୂରୁଷଃ। ସ ଦୈଵମେଵାଶ୍ରଯେତ ନାନ୍ଯତ୍ତତ୍ର ପରାଯଣମ୍
ଏଠାରେ ଯେତେବେଳେ ରାଜବଂଶୀ ଜଣେ ବିଧିର ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଦିଗରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
ତଦିଦଂ ଚୈଵମସ୍ମାକଂ ଭଯଂ ପନ୍ନଗସତ୍ତମାଃ। ଦୈଵମେଵାଶ୍ରଯାମୋଽତ୍ର ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଚ ଵଚୋ ମମ
ସେହିପରି, ହେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି ଭୟ ଆମ ପାଖରେ ଆସିଛି। ଏଠାରେ ଆମେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏବେ ମୋର କଥା ଶୁଣ।
ଅହଂ ଶାପେ ସମୁତ୍ସୃଷ୍ଟେ ସମଶ୍ରୌଷଂ ଵଚସ୍ତଦା। ମାତୁରୁତ୍ସଙ୍ଗମାରୂଢୋ ଭଯାତ୍ପନ୍ନଗସତ୍ତମାଃ। ଦେଵାନାଂ ପନ୍ନଗଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଇତି ପ୍ରଭୋ
ଯେତେବେଳେ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ମୋ ମାଆଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ ଡରରେ ବସିଥିଲି, ଏବଂ ସେଇ କଥା ଶୁଣିଥିଲି। ଦେବତାମାନେ, ହେ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ 'ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ' ବୋଲି ଡାକିଥିଲେ।
ଶାପଦୁଃଖାଗ୍ନିତପ୍ତାନାଂ ପନ୍ନଗାନାମନାମଯମ୍। କୃପଯା ପରଯାଽଽଵିଷ୍ଟାଃ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତୋ ଦିଵୌକସଃ
ଶାପର କଷ୍ଟର ଅଗ୍ନିରେ ପୀଡ଼ିତ ସର୍ପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦେବତାମାନେ ବଡ଼ ଦୟାରେ ଭରିଯାଇ, ସେମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ।
କା ହି ଲବ୍ଧ୍ଵା ପ୍ରିଯାନ୍ପୁତ୍ରାଞ୍ଶପେଦେଵଂ ପିତାମହ। ଋତେ କଦ୍ରୂଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣରୂପାଂ ଦେଵଦେଵ ତଵାଗ୍ରତଃ
କେଉଁ ପିତା, ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେ ମିଳିଲା ପରେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇପାରିବେ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ? ତୁମେ ଥିବା ସମ୍ମୁଖରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା କଦ୍ରୁ ଛାଡ଼ି କେହି ଏହିପରି କରିପାରିବେନି।
ତଥେତି ଚ ଵଚସ୍ତସ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯାପ୍ଯୁକ୍ତଂ ପିତାମହ। ଇଚ୍ଛାମ ଏତଦ୍ଵିଜ୍ଞାତୁଂ କାରଣଂ ଯନ୍ନ ଵାରିତା
ଏବଂ ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରପିତାମହ, ସେଠାରେ 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି କହିଥିଲ। ଆମେ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାହିଁକି ତୁମେ ଏହାକୁ ବାରଣ କରିନଥିଲ।
ବହଵଃ ପନ୍ନଗାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଘୋରରୂପା ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ। ପ୍ରଜାନାଂ ହିତକାମୋଽହଂ ନ ଚ ଵାରିତଵାଂସ୍ତଦା
ଅନେକ ସର୍ପ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଷରେ ପ୍ରଚୁର। ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହାକୁ ବାରଣ କରିନଥିଲି।
ଯେ ଦନ୍ଦଶୂକାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ପାପାଚାରା ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ। ତେଷାଂ ଵିନାଶୋ ଭଵିତା ନ ତୁ ଯେ ଧର୍ମଚାରିଣଃ
ଯେଉଁ ସର୍ପମାନେ ଛୋଟ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣର ଏବଂ ବିଷରେ ପ୍ରଚୁର, ସେମାନଙ୍କର ନାଶ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ବଞ୍ଚିଯିବେ।
ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଚ ଭଵିତା ମୋକ୍ଷସ୍ତେଷାଂ ମହାଭଯାତ୍। ପନ୍ନଗାନାଂ ନିବୋଧଧ୍ଵଂ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ସମାଗତେ
ଯେଉଁ କାରଣରୁ ସର୍ପମାନେ ବଡ଼ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ, ସେଥିରେ କଣ ହେବ, ସେଥିକି ଆସିଲେ ଶୁଣ।
ଯାଯାଵରକୁଲେ ଧୀମାନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାନୃଷିଃ। ଜରତ୍କାରୁରିତି ଖ୍ଯାତସ୍ତପସ୍ଵୀ ନିଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଯେଉଁ ଯାତ୍ରାଶୀଳୀ ଗୋତ୍ରରେ ଏକ ମହାନ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେବେ, ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେବେ, ସେ ତପସ୍ଵୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମରେ ନିପୁଣ।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଜରତ୍କାରୋର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ତପୋଧନଃ। ଆସ୍ତୀକୋ ନାମ ଯଜ୍ଞଂ ସ ପ୍ରତିଷେତ୍ସ୍ଯତି ତଂ ତଦା। ତତ୍ର ମୋକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଭୁଜଗା ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଧାର୍ମିକାଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ, ତପସ୍ଵୀ ଜରତ୍କାରୁ, ଆସ୍ତୀକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ। ସେ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ବନ୍ଦ କରିବେ, ଏବଂ ଯେଉଁ ସର୍ପ ଧର୍ମିକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ।
ସ ମୁନିପ୍ରଵରୋ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଜରତ୍କାରୁର୍ମହାତପାଃ। କସ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଜନଯିଷ୍ଯତି ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ଵୀ ଜରତ୍କାରୁ କାହାର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ଏକ ବଳବାନ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେବେ?
ଵାସୁକେର୍ଭଗିନୀ କନ୍ଯା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ସୁଶୋଭନା। ତସ୍ମୈ ଦାସ୍ଯତି ତାଂ କନ୍ଯାଂ ଵାସୁକିର୍ଭୁଜଗୋତ୍ତମଃ
ବାସୁକିଙ୍କ ଭଉଣୀ ଏକ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବାସୁକି ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେବେ।
ତସ୍ଯାଂ ଜନଯିତା ପୁତ୍ରଂ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗମ୍।' ସନାମାଯାଂ ସନାମା ସ କନ୍ଯାଯାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ସେଇ କନ୍ୟାର ଗର୍ଭରେ, ସେ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେବେ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବ। ସେଇ କନ୍ୟା, ସନାମା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହି ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବେ।
ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତଂ ଦେଵାଃ ପିତାମହମଥାବ୍ରୁଵନ୍। ଉତ୍କ୍ଵୈଵଂ ଵଚନଂ ଦେଵାନ୍ଵିରିଞ୍ଚିସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଯଯୌ
‘ଏମିତି ହେଉ’ ବୋଲି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହିପରି କଥା କହି, ବିରିଞ୍ଚି ଦେବତାମାନେ ପାଖରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସୋଽହମେଵଂ ପ୍ରପଶ୍ଯାମି ଵାସୁକେ ଭଗିନୀ ତଵ। ଜରତ୍କାରୁରିତି ଖ୍ଯାତା ତାଂ ତସ୍ମୈ ପ୍ରତିପାଦଯ
ମୁଁ ଏହିପରି ଦେଖୁଛି, ହେ ବାସୁକି, ତୁମ ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେଠି ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ।
ଭୈକ୍ଷଵଦ୍ଭିକ୍ଷମାଣାଯ ନାଗାନାଂ ଭଯଶାନ୍ତଯେ। ଋଷଯେ ସୁଵ୍ରତାଯୈନାମେଷ ମୋକ୍ଷଃ ଶ୍ରୁତୋ ମଯା
ସର୍ପମାନଙ୍କ ଭୟ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ଏହି କନ୍ୟା ଦିଆଯିବ। ଏହି ମୁକ୍ତି ଘଟିବ ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
ଏଲାପତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ନାଗା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ସର୍ଵେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତ୍ଯପୂଜଯନ୍
ଏଲାପତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନେ, ହେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ 'ଭଲ କହିଲ, ଭଲ କହିଲ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ତତଃପ୍ରଭୃତି ତାଂ କନ୍ଯାଂ ଵାସୁକିଃ ପର୍ଯରକ୍ଷତ। ଜରତ୍କାରୁଂ ସ୍ଵସାରଂ ଵୈ ପରଂ ହର୍ଷମଵାପ ଚ
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବାସୁକି ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଲେ ଏବଂ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ତତୋ ନାତିମହାନ୍କାଲଃ ସମତୀତ ଇଵାଭଵତ୍। ଅଥ ଦେଵାସୁରାଃ `ସର୍ଵେ ମମନ୍ଥୁର୍ଵରୁଣାଲଯମ୍
ତାପରେ ବହୁତ ସମୟ ଯାଉନଥିବା, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ କିଛି ଦିନ ହେଲା; ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ବରୁଣଙ୍କର ନିବାସକୁ ମଥିଲେ।
ତତ୍ର ନେତ୍ରମଭୂନ୍ନାଗୋ ଵାସୁକିର୍ବଲିନାଂ ଵରଃ। ସମାପ୍ଯୈଵ ଚ ତତ୍କର୍ମ ପିତାମହମୁପାଗମନ୍
ସେଠାରେ, ବଳବାନ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବାସୁକି ରସି ହେଲେ; ଏବଂ ସେ କାମ ସମାପ୍ତ କରି, ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଦେଵା ଵାସୁକିନା ସାର୍ଧଂ ପିତାମହମଥାଵ୍ରୁଵନ୍। ଭଗଵଞ୍ଶାପଭୀତୋଽଯଂ ଵାସୁକିସ୍ତପ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍
ଦେବତାମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଭଗବନ, ବାସୁକି ଶାପକୁ ଭୟ କରି ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଉଛନ୍ତି।'
ଅସ୍ଯୈତନ୍ମାନସଂ ଶଲ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି। ଜନନ୍ଯାଃ ଶାପଜଂ ଦେଵ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ହିତମିଚ୍ଛତଃ
'ଦେବତା, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ଶାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ମନର ଦୁଃଖକୁ ଆପଣ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ନିଜ ଜନଙ୍କର ଭଲ ଚାହାଁନ୍ତି।'
ହିତୋ ହ୍ଯଯଂ ସଦାସ୍ମକଂ ପ୍ରିଯକାରୀ ଚ ନାଗରାଟ୍। ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଦେଵେଶ ଶମଯାସ୍ଯ ମନୋଜ୍ଵରମ୍
'ସେ ସଦା ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ ଏବଂ ମିଳନସାର, ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା, ଦୟା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।'
ମଯୈଵ ତଦ୍ଵିତୀର୍ଣଂ ଵୈ ଵଚନଂ ମନସାଽମରାଃ। ଏଲାପତ୍ରେଣ ନାଗେନ ଯଦସ୍ଯାଭିହିତଂ ପୁରା
'ଏହି କଥା ମୁଁ ମନରେ କହିଥିଲି, ହେ ଅମରମାନେ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଏଲାପତ୍ର ନାମକ ସର୍ପ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।'
ତତ୍କରୋତ୍ଵେଷ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଵଚଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଵିନଶିଷ୍ଯନ୍ତି ଯେ ପାପା ନ ତୁ ଯେ ଧର୍ମଚାରିଣଃ
'ଏହି ସମୟରେ ଏହି ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାସୁକି ସେଇ କଥାକୁ ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ; ଯେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ନଶିଯିବେ, ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବାମାନେ ନୁହଁନ୍ତି।'