ବହଵଃ ପନ୍ନଗାସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଘୋରରୂପା ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ। ପ୍ରଜାନାଂ ହିତକାମୋଽହଂ ନ ଚ ଵାରିତଵାଂସ୍ତଦା
ଅନେକ ସର୍ପ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଷରେ ପ୍ରଚୁର। ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହାକୁ ବାରଣ କରିନଥିଲି।
ଯେ ଦନ୍ଦଶୂକାଃ କ୍ଷୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ପାପାଚାରା ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ। ତେଷାଂ ଵିନାଶୋ ଭଵିତା ନ ତୁ ଯେ ଧର୍ମଚାରିଣଃ
ଯେଉଁ ସର୍ପମାନେ ଛୋଟ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣର ଏବଂ ବିଷରେ ପ୍ରଚୁର, ସେମାନଙ୍କର ନାଶ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେମାନେ ବଞ୍ଚିଯିବେ।
ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଚ ଭଵିତା ମୋକ୍ଷସ୍ତେଷାଂ ମହାଭଯାତ୍। ପନ୍ନଗାନାଂ ନିବୋଧଧ୍ଵଂ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ସମାଗତେ
ଯେଉଁ କାରଣରୁ ସର୍ପମାନେ ବଡ଼ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ, ସେଥିରେ କଣ ହେବ, ସେଥିକି ଆସିଲେ ଶୁଣ।
ଯାଯାଵରକୁଲେ ଧୀମାନ୍ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାନୃଷିଃ। ଜରତ୍କାରୁରିତି ଖ୍ଯାତସ୍ତପସ୍ଵୀ ନିଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଯେଉଁ ଯାତ୍ରାଶୀଳୀ ଗୋତ୍ରରେ ଏକ ମହାନ ଋଷି ଜନ୍ମ ନେବେ, ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ବୋଲି ପରିଚିତ ହେବେ, ସେ ତପସ୍ଵୀ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମରେ ନିପୁଣ।
ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଜରତ୍କାରୋର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ତପୋଧନଃ। ଆସ୍ତୀକୋ ନାମ ଯଜ୍ଞଂ ସ ପ୍ରତିଷେତ୍ସ୍ଯତି ତଂ ତଦା। ତତ୍ର ମୋକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ଭୁଜଗା ଯେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଧାର୍ମିକାଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ, ତପସ୍ଵୀ ଜରତ୍କାରୁ, ଆସ୍ତୀକ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବେ। ସେ ସମୟରେ ଯଜ୍ଞକୁ ବନ୍ଦ କରିବେ, ଏବଂ ଯେଉଁ ସର୍ପ ଧର୍ମିକ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବେ।
ସ ମୁନିପ୍ରଵରୋ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଜରତ୍କାରୁର୍ମହାତପାଃ। କସ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଜନଯିଷ୍ଯତି ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସେଇ ମହାତ୍ମା ତପସ୍ଵୀ ଜରତ୍କାରୁ କାହାର କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହ କରି, ଏକ ବଳବାନ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେବେ?
ଵାସୁକେର୍ଭଗିନୀ କନ୍ଯା ସମୁତ୍ପନ୍ନା ସୁଶୋଭନା। ତସ୍ମୈ ଦାସ୍ଯତି ତାଂ କନ୍ଯାଂ ଵାସୁକିର୍ଭୁଜଗୋତ୍ତମଃ
ବାସୁକିଙ୍କ ଭଉଣୀ ଏକ ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବାସୁକି ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେବେ।
ତସ୍ଯାଂ ଜନଯିତା ପୁତ୍ରଂ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗମ୍।' ସନାମାଯାଂ ସନାମା ସ କନ୍ଯାଯାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ସେଇ କନ୍ୟାର ଗର୍ଭରେ, ସେ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେବେ, ଯିଏ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବ। ସେଇ କନ୍ୟା, ସନାମା ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହି ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବେ।
ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତଂ ଦେଵାଃ ପିତାମହମଥାବ୍ରୁଵନ୍। ଉତ୍କ୍ଵୈଵଂ ଵଚନଂ ଦେଵାନ୍ଵିରିଞ୍ଚିସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଯଯୌ
‘ଏମିତି ହେଉ’ ବୋଲି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଏହିପରି କଥା କହି, ବିରିଞ୍ଚି ଦେବତାମାନେ ପାଖରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସୋଽହମେଵଂ ପ୍ରପଶ୍ଯାମି ଵାସୁକେ ଭଗିନୀ ତଵ। ଜରତ୍କାରୁରିତି ଖ୍ଯାତା ତାଂ ତସ୍ମୈ ପ୍ରତିପାଦଯ
ମୁଁ ଏହିପରି ଦେଖୁଛି, ହେ ବାସୁକି, ତୁମ ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେଠି ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଇଦିଅ।
ଭୈକ୍ଷଵଦ୍ଭିକ୍ଷମାଣାଯ ନାଗାନାଂ ଭଯଶାନ୍ତଯେ। ଋଷଯେ ସୁଵ୍ରତାଯୈନାମେଷ ମୋକ୍ଷଃ ଶ୍ରୁତୋ ମଯା
ସର୍ପମାନଙ୍କ ଭୟ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ, ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଏବଂ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ଋଷିଙ୍କୁ ଏହି କନ୍ୟା ଦିଆଯିବ। ଏହି ମୁକ୍ତି ଘଟିବ ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
ଏଲାପତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ନାଗା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ସର୍ଵେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟମନସଃ ସାଧୁସାଧ୍ଵିତ୍ଯପୂଜଯନ୍
ଏଲାପତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ସର୍ପମାନେ, ହେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ 'ଭଲ କହିଲ, ଭଲ କହିଲ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ତତଃପ୍ରଭୃତି ତାଂ କନ୍ଯାଂ ଵାସୁକିଃ ପର୍ଯରକ୍ଷତ। ଜରତ୍କାରୁଂ ସ୍ଵସାରଂ ଵୈ ପରଂ ହର୍ଷମଵାପ ଚ
ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବାସୁକି ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ସଂରକ୍ଷଣ କରିଲେ ଏବଂ ବହୁତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ତତୋ ନାତିମହାନ୍କାଲଃ ସମତୀତ ଇଵାଭଵତ୍। ଅଥ ଦେଵାସୁରାଃ `ସର୍ଵେ ମମନ୍ଥୁର୍ଵରୁଣାଲଯମ୍
ତାପରେ ବହୁତ ସମୟ ଯାଉନଥିବା, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ କିଛି ଦିନ ହେଲା; ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ବରୁଣଙ୍କର ନିବାସକୁ ମଥିଲେ।
ତତ୍ର ନେତ୍ରମଭୂନ୍ନାଗୋ ଵାସୁକିର୍ବଲିନାଂ ଵରଃ। ସମାପ୍ଯୈଵ ଚ ତତ୍କର୍ମ ପିତାମହମୁପାଗମନ୍
ସେଠାରେ, ବଳବାନ ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ବାସୁକି ରସି ହେଲେ; ଏବଂ ସେ କାମ ସମାପ୍ତ କରି, ପିତାମହଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଦେଵା ଵାସୁକିନା ସାର୍ଧଂ ପିତାମହମଥାଵ୍ରୁଵନ୍। ଭଗଵଞ୍ଶାପଭୀତୋଽଯଂ ଵାସୁକିସ୍ତପ୍ଯତେ ଭୃଶମ୍
ଦେବତାମାନେ ବାସୁକିଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଭଗବନ, ବାସୁକି ଶାପକୁ ଭୟ କରି ବହୁତ କଷ୍ଟ ପାଉଛନ୍ତି।'
ଅସ୍ଯୈତନ୍ମାନସଂ ଶଲ୍ଯଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି। ଜନନ୍ଯାଃ ଶାପଜଂ ଦେଵ ଜ୍ଞାତୀନାଂ ହିତମିଚ୍ଛତଃ
'ଦେବତା, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କର ଶାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ମନର ଦୁଃଖକୁ ଆପଣ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେ ନିଜ ଜନଙ୍କର ଭଲ ଚାହାଁନ୍ତି।'
ହିତୋ ହ୍ଯଯଂ ସଦାସ୍ମକଂ ପ୍ରିଯକାରୀ ଚ ନାଗରାଟ୍। ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଦେଵେଶ ଶମଯାସ୍ଯ ମନୋଜ୍ଵରମ୍
'ସେ ସଦା ଆମ ପାଇଁ ଉପକାରୀ ଏବଂ ମିଳନସାର, ଦେବତାଙ୍କ ରାଜା, ଦୟା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମନର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ।'
ମଯୈଵ ତଦ୍ଵିତୀର୍ଣଂ ଵୈ ଵଚନଂ ମନସାଽମରାଃ। ଏଲାପତ୍ରେଣ ନାଗେନ ଯଦସ୍ଯାଭିହିତଂ ପୁରା
'ଏହି କଥା ମୁଁ ମନରେ କହିଥିଲି, ହେ ଅମରମାନେ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଏଲାପତ୍ର ନାମକ ସର୍ପ ତାଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।'
ତତ୍କରୋତ୍ଵେଷ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଵଚଃ ସ୍ଵଯମ୍। ଵିନଶିଷ୍ଯନ୍ତି ଯେ ପାପା ନ ତୁ ଯେ ଧର୍ମଚାରିଣଃ
'ଏହି ସମୟରେ ଏହି ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାସୁକି ସେଇ କଥାକୁ ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ; ଯେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ନଶିଯିବେ, ଧର୍ମରେ ଚାଲୁଥିବାମାନେ ନୁହଁନ୍ତି।'
ଉତ୍ପନ୍ନଃ ସ ଜରତ୍କାରୁସ୍ତପସ୍ଯୁଗ୍ରେ ରତୋ ଦ୍ଵିଜଃ। ତସ୍ଯୈଷ ଭଗିନୀଂ କାଲେ ଜରତ୍କାରୁଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତୁ
ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଜରତ୍କାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦୃଢ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ; ସମୟ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଭଉଣୀ ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଏଲାପତ୍ରେଣ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵଚନଂ ଭୁଜଗେନ ହ। ପନ୍ନଗାନାଂ ହିତଂ ଦେଵାସ୍ତତ୍ତଥା ନ ତଦନ୍ଯଥା
'ଏଲାପତ୍ର ନାମକ ସର୍ପ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସେ କଥା ସର୍ପମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ; ଦେବତାମାନେ, ଏହିପରି ହେଉ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହଁ।'
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ନାଗେନ୍ଦ୍ରଃ ପିତାମହଵଚସ୍ତଦା। ସଂଦିଶ୍ଯ ପନ୍ନଗାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵାସୁକିଃ ଶାପମୋହିତଃ
ପିତାମହଙ୍କର ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି, ଶାପରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିବା ବାସୁକି ସମସ୍ତ ସର୍ପଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ।
ସ୍ଵସାରମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ତଦା ଜରତ୍କାରୁମୃଷିଂ ପ୍ରତି। ସର୍ପାନ୍ବହୂଞ୍ଜରତ୍କାରୌ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତାନ୍ସମାଦଧତ୍
ତାପରେ, ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଋଷି ଜରତ୍କାରୁଙ୍କ ପାଇଁ ଉଠାଇ, ବାସୁକି ଅନେକ ସର୍ପଙ୍କୁ ନିୟୋଜିତ କଲେ ଯେ ସେମାନେ ସଦା ଜରତ୍କାରୁଙ୍କୁ ସେବା କରିବେ।
ଜରତ୍କାରୁର୍ଯଦା ଭାର୍ଯାମିଚ୍ଛେଦ୍ଵରଯିତୁଂ ପ୍ରଭୁଃ। ଶୀଘ୍ରମେତ୍ଯ ତଦାଽଽଖ୍ଯେଯଂ ତନ୍ନଃ ଶ୍ରେଯୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ଯେତେବେଳେ ଋଷି ଜରତ୍କାରୁ ବିବାହ ପାଇଁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବାଛିବାକୁ ଚାହିବେ, ଆମେ ତୁରନ୍ତ ସେଥିରେ ଖବର ଦେବା; ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଭଲ ହେବ।'
ଜରତ୍କାରୁରିତି ଖ୍ଯାତୋ ଯସ୍ତ୍ଵଯା ସୂତନନ୍ଦନ। ଇଚ୍ଛାମି ତଦହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଋଷେସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
'ହେ ସୂତନନ୍ଦନ, ଯିଏ ଜରତ୍କାରୁ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେ ମହାତ୍ମା ଋଷି ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।'
କିଂ କାରଣଂ ଜରତ୍କାରୋର୍ନାମୈତତ୍ପ୍ରଥିତଂ ଭୁଵି। ଜରତ୍କାରୁନିରୁକ୍ତିଂ ତ୍ଵଂ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
'ଜରତ୍କାରୁ ନାମଟି କାହିଁକି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା? ଜରତ୍କାରୁ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଆପଣ କହିବେ।'
ଜରେତି କ୍ଷଯମାହୁର୍ଵୈ ଦାରୁଣଂ କାରୁସଂଜ୍ଞିତମ୍। ଶରୀରଂ କାରୁ ତସ୍ଯାସୀତ୍ତତ୍ସ ଧୀମାଞ୍ଶନୈଃଶନୈଃ
'ଜରା ବୋଲି କହିଯାଏ ନଶ୍ୱରତାକୁ, ଏବଂ କାରୁ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶରୀର; ତାଙ୍କର ଶରୀର କାରୁ ଥିଲା, ଏବଂ ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେଉଁଠାରୁ ଦେଉଁଠାରୁ ଏହାକୁ କ୍ଷୟ କରିଥିଲେ।'
କ୍ଷପଯାମାସ ତୀଵ୍ରେଣ ତପସେତ୍ଯତ ଉଚ୍ଯତେ। ଜରତ୍କାରୁରିତି ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵାସୁକେର୍ଭଗିନୀ ତଥା
'ତିବ୍ର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହାକୁ କ୍ଷୟ କଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ଜରତ୍କାରୁ ବୋଲାଯାଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏବଂ ବାସୁକିଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୌନକଃ ପ୍ରାହସତ୍ତଦା। ଉଗ୍ରଶ୍ରଵସମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଉପପନ୍ନମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶୌନକ ହସିଲେ ଏବଂ ଉଗ୍ରଶ୍ରବାସଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, 'ଏହା ଯଥାଯଥ ଅଟେ।'