ଅଧସ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ଛାଯାଯାଂ ସୁଖାସୀନୋ ନରାଧିପଃ। ମଧୁଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତଂ ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧମନୋହରମ୍
ସେ ଡାଳର ଛାୟା ତଳେ ଆରାମରେ ବସି, ରାଜା ମଧୁର ଫୁଲ ଓ ମଧୁର ଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇଲେ।
ଵାଯୁନା ପ୍ରେର୍ଯମାଣସ୍ତୁ ଧୂମ୍ରାଯ ମୁଦମନ୍ଵଗାତ୍। `ଭାର୍ଯାଂ ଚିନ୍ତଯମାନସ୍ଯ ମନ୍ମଥାଗ୍ନିରଵର୍ଧତ।' ତସ୍ଯ ରେତଃ ପ୍ରଚସ୍କନ୍ଦ ଚରତୋ ଗହନେ ଵନେ
ବାୟୁରେ ଡୋଲି, ସେ ଖୁସି ହେଲେ। ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଭାବି ରହି, କାମନାର ଅଗ୍ନି ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଝରିଗଲା।
ସ୍କନ୍ନମାତ୍ରଂ ଚ ତଦ୍ରେତୋ ଵୃକ୍ଷପତ୍ରେଣ ଭୂମିପଃ। ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ମିଥ୍ଯା ମେ ନ ପତେଦ୍ରେତ ଇତ୍ଯୁତ
ବୀର୍ୟ ଝରିବା ସହିତ, ରାଜା ଏକ ପତ୍ରରେ ଧରିଲେ, 'ମୋର ବୀର୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ନହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ।
ଅଙ୍ଗୁଲୀଯେନ ଶୁକ୍ଲସ୍ଯ ରକ୍ଷାଂ ଚ ଵିଦଧେ ନୃପଃ। ଅଶୋକସ୍ତବକୈ ରକ୍ତୈଃ ପଲ୍ଲଵୈଶ୍ଚାପ୍ଯବନ୍ଧଯତ୍
ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ବୀର୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ, ଏବଂ ଲାଲ ଅଶୋକ ମାଞ୍ଚି ଓ କୋମଳ ପତ୍ରରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ଇଦଂ ମିଥ୍ଯା ପରିସ୍କନ୍ନଂ ରେତୋ ମେ ନ ଭଵେଦିତି। ଋତୁଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଃ ପତ୍ନ୍ଯା ମେ ନ ମୋଘଃ ସ୍ଯାଦିତି ପ୍ରଭୁଃ
'ଏହି ଝରିଥିବା ବୀର୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ହେଉ', ଏବଂ 'ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର ଋତୁକାଳ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ହେଉ', ବୋଲି ସେ ପ୍ରଭୁ ଭାବିଲେ।
ସଂଚିନ୍ତ୍ଯୈଵଂ ତଦା ରାଜା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃପୁନଃ। ଅମୋଘତ୍ଵଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ରେତସୋ ରାଜସତ୍ତମଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରି, ବୀର୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଝି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ।
ଶୁକ୍ରପ୍ରସ୍ଥାପନେ କାଲଂ ମହିଷ୍ଯା ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈ। ଅଭିମନ୍ତ୍ର୍ଯାଥ ତଚ୍ଛୁକ୍ରମାରାତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତମାଶୁଗମ୍
ସେ ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ରାନୀଙ୍କର ଶୁକ୍ର ବିସର୍ଜନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖି, ସେ ଶୁକ୍ରକୁ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ପବିତ୍ର କରିଲେ, ଯାହା ତୁରନ୍ତ ବାହାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା।
ସୂକ୍ଷ୍ମଧର୍ମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଗତ୍ଵା ଶ୍ଯେନଂ ତତୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ମତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥମିଦଂ ସୌମ୍ଯ ଶୁକ୍ରଂ ମମ ଗୃହଂ ନଯ
ଧର୍ମ ଓ ଆର୍ଥିକ ତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ ବୁଝି, ସେ ଶ୍ୟେନ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋର ପ୍ରିୟା ପାଇଁ, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିବା ପକ୍ଷୀ, ଏହି ଶୁକ୍ରକୁ ମୋ ଘରକୁ ନେଇଯା।'
ଗୃହୀତ୍ଵା ତତ୍ତଦା ଶ୍ଯେନସ୍ତୂର୍ଣମୁତ୍ପତ୍ଯ ଵେଗଵାନ୍
ତାପରେ, ଶ୍ୟେନ ଏହାକୁ ନେଇ, ବେଗରେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲା।
ଜଵଂ ପରମମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ଵିହଂଗମଃ। ତମପଶ୍ଯଦଥାଯାନ୍ତଂ ଶ୍ଯେନଂ ଶ୍ଯେନସ୍ତଥାଽପରଃ
ସେ ପକ୍ଷୀ ସର୍ବାଧିକ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଦୂତିରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା; ଏହି ସମୟରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ୟେନ ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲା।
ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵଚ୍ଚ ତଂ ସଦ୍ଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵାମିଷଶଙ୍କଯା। ତୁଣ୍ଡଯୁଦ୍ଧମଥାକାଶେ ତାଵୁଭୌ ସଂପ୍ରଚକ୍ରତୁଃ
ଅନ୍ୟ ଶ୍ୟେନ ମାଂସ ଭାବି, ସେଠାରେ ସହସା ଆକ୍ରମଣ କଲା; ଏବଂ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ଠୁଣ୍ଡାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତୋରପତଦ୍ରେତସ୍ତଚ୍ଚାପି ଯମୁନାମ୍ଭସି। ତତ୍ରାଦ୍ରିକେତି ଵିଖ୍ଯାତା ବ୍ରହ୍ମଶାପାଦ୍ଵରାପ୍ସରା
ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଶୁକ୍ର ଖସିଯାଇ ଯମୁନା ନଦୀର ପାଣିରେ ପଡ଼ିଲା; ସେଠାରେ ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ଅଦ୍ରିକା ନାମରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ମୀନଭାଵମନୁପ୍ରାପ୍ତା ବଭୂଵ ଯମୁନାଚରୀ। ଶ୍ଯେନପାଦପରିଭ୍ରଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଵୀର୍ଯମଥ ଵାସଵମ୍
ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ଅଦ୍ରିକା ଯମୁନାରେ ଘୁରୁଥିଲେ; ଶ୍ୟେନର ତଳନୁଖୁଣିଠାରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ସେ ଶୁକ୍ରକୁ ମାଛ ରୂପ ଥିବା ସେ ଜୋରରେ ଧରିଲେ।
ଜଗ୍ରାହ ତରସୋପେତ୍ଯ ସାଽଦ୍ରିକା ମତ୍ସ୍ଯରୂପିଣୀ। କଦାଚିଦପି ମତ୍ସୀଂ ତାଂ ବବନ୍ଧୁର୍ମତ୍ସ୍ଯଜୀଵିନଃ
ଅଦ୍ରିକା ମାଛ ରୂପରେ ତୁରନ୍ତ ସେ ଶୁକ୍ରକୁ ଗିଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ମଣିଷମାନେ ସେ ମାଛକୁ ଧରିଲେ।
ମାସେ ଚ ଦଶମେ ପ୍ରାପ୍ତେ ତଦା ଭରତସତ୍ତମ।। ଉଜ୍ଜହ୍ରୁରୁଦରାତ୍ତସ୍ଯାଃ ସ୍ତ୍ରୀଂ ପୁମାଂସଂ ଚ ମାନୁଷୌ
ଦଶମ ମାସ ଆସିଲାବେଳେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମାଛର ପେଟରୁ ଏକ ଝିଅ ଓ ଏକ ପୁଅ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଆଶ୍ଚର୍ଯଭୂତଂ ତଦ୍ଗତ୍ଵା ରାଜ୍ଞେଽଥ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯନ୍। କାଯେ ମତ୍ସ୍ଯା ଇମୌ ରାଜନ୍ସଂଭୂତୌ ମାନୁଷାଵିତି
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଏହି ମାଛର ଶରୀରରୁ ଏହି ଦୁଇ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।'
ତଯୋଃ ପୁମାଂସଂ ଜଗ୍ରାହ ରାଜୋପରିଚରସ୍ତଦା। ସ ମତ୍ସ୍ଯୋ ନାମ ରାଜାସୀଦ୍ଧାର୍ମିକଃ ସତ୍ଯସଙ୍ଗରଃ
ସେ ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରୁ, ରାଜା ଉପରିଚର ବସୁ ପୁଅଟିକୁ ନେଲେ; ସେ ରାଜା 'ମାଛ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍।
ସାଽପ୍ସରା ମୁକ୍ତଶାପା ଚ କ୍ଷଣେନ ସମପଦ୍ଯତ। ଯା ପୁରୋକ୍ତା ଭଗଵତା ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତା ଶୁଭା
ସେ ଅପ୍ସରା, ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଦେବୀ ରୂପ ପୁନି ପାଇଲେ; ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ଯୋନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲେ।
ମାନୁଷୌ ଜନଯିତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ଶାପମୋକ୍ଷମଵାପ୍ସ୍ଯସି। ତତଃ ସାଜନଯିତ୍ଵା ତୌ ଵିଶସ୍ତା ମତ୍ସ୍ଯଘାତିଭିଃ
'ତୁମେ ଦୁଇ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ପରେ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା।' ଏଭଳି, ସେ ଦୁଇଁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯରୂପଂ ସା ଦିଵ୍ଯଂ ରୂପମଵାପ୍ଯ ଚ। ସିଦ୍ଧର୍ଷିଚାରଣପଥଂ ଜଗାମାଥ ଵରାପ୍ସରାଃ
ମାଛ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ଦେବୀ ରୂପ ପୁନି ପାଇଲେ ଏବଂ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅପ୍ସରା ହୋଇ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଚାରଣମାନେ ଯେଉଁପଥରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ।
ସା କନ୍ଯା ଦୁହିତା ତସ୍ଯା ମତ୍ସ୍ଯା ମତ୍ସ୍ଯସଗନ୍ଧିନୀ। ରାଜ୍ଞା ଦତ୍ତା ଚ ଦାଶାଯ କନ୍ଯେଯଂ ତେ ଭଵତ୍ଵିତି
ସେ ଝିଅ, ମାଛର ଝିଅ ଥିବାରୁ, ମାଛ ଗନ୍ଧ ଥିଲା; ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦାଶଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, 'ଏହି ଝିଅ ତୁମରୁ ହେଉ।'
ରୂପସତ୍ଵସମାଯୁକ୍ତା ସର୍ଵୈଃ ସମୁଦିତା ଗୁଣୈଃ। ସା ତୁ ସତ୍ଯଵତୀ ନାମ ମତ୍ସ୍ଯଘାତ୍ଯଭିସଂଶ୍ରଯାତ୍
ସେ ଝିଅ ରୂପ, ଚରିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ; ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ଯୋଗରେ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ 'ସତ୍ୟବତୀ' ବୋଲି ଡାକାଯାଉଥିଲା।
ଆସୀତ୍ସା ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧୈଵ କଂଚିତ୍କାଲଂ ଶୁଚିସ୍ମିତା। ଶୁଶ୍ରୂଷାର୍ଥଂ ପିତୁର୍ନାଵଂ ଵାହଯନ୍ତୀଂ ଜଲେ ଚ ତାମ୍
କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ ଶୁଭ୍ର ହସିଥିବା ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଶରୀରରେ ମାଛ ଗନ୍ଧ ଥିଲା; ସେ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ନଦୀରେ ତାଙ୍କର ନୌକା ଚଲାଉଥିଲେ।
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାଂ ପରିକ୍ରାମନ୍ନପଶ୍ଯଦ୍ଵୈ ପରାଶରଃ। ଅତୀଵ ରୂପସଂପନ୍ନାଂ ସିଦ୍ଧାନାମପି କାଙ୍କ୍ଷିତାମ୍
ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବାବେଳେ, ପରାଶର ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଜଳରେ ଦେଖିଲେ—ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ସ ଚ ତାଂ ଧୀମାଂଶ୍ଚକମେ ଚାରୁହାସିନୀମ୍। ଦିଵ୍ଯାଂ ତାଂ ଵାସଵୀଂ କନ୍ଯାଂ ରମ୍ଭୋରୂଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ
ସେ ପଣ୍ଡିତ ଋଷି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ସହିତ, ଭଲ ହସିଥିବା ଶୁଭ୍ରବଦନୀ, ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର କନ୍ୟା, କଦଳୀ ଗଛର ତଣ୍ଡା ପରି ଉରୁଥିବା ସେ ଅପୂର୍ବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ।
ସଂଭଵଂ ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ତାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚ ଶକ୍ତିଜଃ। କ୍ଵ କର୍ଣଧାରୋ ନୌର୍ଯେନ ନୀଯତେ ବ୍ରୂହି ଭାମିନି
ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଭାବି, ଏବଂ ଚିହ୍ନି ପରେ, ଶକ୍ତିଙ୍କ ପୁଅ କହିଲେ: 'ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ନୌକାକୁ କିଏ ଚାଳାଉଛି? କାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚାଲିଛି, ମୋତେ କୁହ।'
ଅନପତ୍ଯସ୍ଯ ଦାଶସ୍ଯ ସୁତା ତତ୍ପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା। ସହସ୍ରଜନସଂପନ୍ନା ନୌର୍ମଯା ଵାହ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜ
ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ଦ୍ୱିଜ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ, ଯିଏ ପୁଅ ବିହୀନ, ମୁଁ ତାଙ୍କର ଝିଅ ହୋଇ, ଏହି ହଜାର ଲୋକରେ ଭରିଥିବା ନୌକାକୁ ଚାଳାଉଛି।'
ଶୋଭନଂ ଵାସଵି ଶୁଭେ କିଂ ଚିରାଯସି ଵାହ୍ଯତାମ୍। କଲଶଂ ଭଵିତା ଭଦ୍ରେ ସହସ୍ରାର୍ଧେନ ସଂମିତମ୍
‘ଓ ଶୋଭାମୟୀ ବାସବୀ, ଓ ଶୁଭେ, କାହିଁକି ଏତେ ବିଳମ୍ବ କରୁଛ? ନୌକାକୁ ଚାଳାଅ। ଭଦ୍ରେ, ଭଡ଼ା ହେବ ହଜାର ମୁଦ୍ରାର ଅର୍ଧଭରି ଘଡ଼ା।’
ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧା ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନାଵଂ ଵାହଯତାଂ ଜଲେ
ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହି, ନୌକାକୁ ପାଣିରେ ଚାଳିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵୀକ୍ଷମାଣଂ ମୁନିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରୋଵାଚେଦଂ ଵଚସ୍ତଦା। ମତ୍ସ୍ଯଗନ୍ଧେତି ମାମାହୁର୍ଦାଶରାଜସୁତାଂ ଜନାଃ
ଋଷି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଉଥିବା ବେଳେ, ସେ କହିଲେ: 'ମୋତେ ଲୋକେ ମତ୍ସ୍ୟଗନ୍ଧା ବୋଲି କହନ୍ତି, ମୁଁ ଦାଶ ରାଜାଙ୍କର ଝିଅ।'