ସୁତସ୍ଯୈତଦିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ପରମର୍ଷିଣା। ଏତଦେକାଦଶଂ ପର୍ଵ ଶୋକଵୈକ୍ଲଵ୍ଯକାରଣମ୍
ଏଠି ତାଙ୍କ ପୁଅ ବିଷୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷି ବ୍ୟାସ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି; ଏହି ଏକାଦଶ ପର୍ବ ଦୁଃଖ ଓ ମନ୍ଥନର କାରଣ।
ପ୍ରଣୀତଂ ସଜ୍ଜନମନୋଵୈକ୍ଲଵ୍ଯାଶ୍ରୁପ୍ରଵର୍ତକମ୍। ସପ୍ତଵିଂଶତିରଧ୍ଯାଯାଃ ପର୍ଵଣ୍ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭାବୁକ କରିବା ଓ ଅଶ୍ରୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଏହି ପର୍ବ ରଚିତ; ଏଠି ସତାଇଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଶ୍ଲୋକସପ୍ତଶତୀ ଚାପି ପଞ୍ଚସପ୍ତତିସଂଯୁତା। ସଂଖ୍ଯଯା ଭାରତାଖ୍ଯାନମୁକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନ ଧୀମତା
ଏଠି ସାତଶ ଏବଂ ପଚାସପଚାସି ମିଶି ସତସଠି ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସ ଭାରତ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି।
ଅତଃ ପରଂ ଶାନ୍ତିପର୍ଵ ଦ୍ଵାଦଶଂ ବୁଦ୍ଧିଵର୍ଧନମ୍। ଯତ୍ର ନିର୍ଵେଦମାପନ୍ନୋ ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଏହା ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ପର୍ବ ଶାନ୍ତିପର୍ବ ଆସେ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏଠି ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିରାକ୍ତିରେ ଭରିଯାନ୍ତି।
ଘାତଯିତ୍ଵା ପିତୄନ୍ଭ୍ରାତୄନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ସଂବନ୍ଧିମାତୁଲାନ୍। ଶାନ୍ତିପର୍ଵଣି ଧର୍ମାଶ୍ଚ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାଃଶାରତଲ୍ପିକାଃ
ପିତା, ଭାଇ, ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟ, ମାମାମାନେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖି, ଶାନ୍ତିପର୍ବରେ ଶାରତଳ୍ପିକ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ କରିଛନ୍ତି।
ରାଜଭିର୍ଵେଦିତଵ୍ଯାସ୍ତେ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନବୁଭୁତ୍ସୁଭିଃ। ଆପଦ୍ଧର୍ମାଶ୍ଚ ତତ୍ରୈଵ କାଲହେତୁପ୍ରଦର୍ଶିନଃ
ଏହି ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ରାଜାମାନେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଆଶା କରୁଥିଲେ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏଠି ଆପତ୍କାଳର ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଯାନ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ପୁରୁଷଃ ସମ୍ଯକ୍ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵମଵାପ୍ନୁଯାତ୍। ମୋକ୍ଷଧର୍ମାଶ୍ଚ କଥିତା ଵିଚିତ୍ରା ବହୁଵିସ୍ତରାଃ
ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରେ; ଏଠି ମୋକ୍ଷ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି।
ଦ୍ଵାଦଶଂ ପର୍ଵ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମେତତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଜନପ୍ରିଯମ୍। ଅତ୍ର ପର୍ଵଣି ଵିଜ୍ଞେଯମଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତତ୍ରଯମ୍
ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ପର୍ବ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏଠି ତିନିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଵିଂଶଚ୍ଚୈଵ ତଥାଧ୍ଯାଯା ନଵ ଚୈଵ ତପୋଧାଃ। ଚତୁର୍ଦଶସହସ୍ରାଣି ତଥା ସପ୍ତଶତାନି ଚ
ଏଠି ଉଣତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଓ ନଉଟି ତପସ୍ୟା ବିଷୟକ ଅଧ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଚଉଦ ହଜାର ସାତଶ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ସପ୍ତଶ୍ଲୋକାସ୍ତଥୈଵାତ୍ର ପଞ୍ଚଵିଂଶତିସଂଖ୍ଯଯା। ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯମନୁଶାସନମୁତ୍ତମମ୍
ଏଠି ସାତଟି ଶ୍ଲୋକ ଓ ପଚିଶଟି ସଂଖ୍ୟା ଅଛି; ଏହା ପରେ ଉତ୍ତମ ଅନୁଶାସନ ପର୍ବ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ର ପ୍ରକୃତିମାପନ୍ନଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମଵିନିଶ୍ଚଯମ୍। ଭୀଷ୍ମାଦ୍ଭାଗୀରଥୀପୁତ୍ରାତ୍କୁରୁରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଏଠାରେ, ଭାଗୀରଥୀପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଠାରୁ ଧର୍ମର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶୁଣି, କୁରୁମଣ୍ଡଳର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରିଲେ।
ଵ୍ଯଵହାରୋଽତ୍ର କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ଧର୍ମାର୍ଥୀଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ଵିଵିଧାନାଂ ଚ ଦାନାନାଂ ଫଲଯୋଗାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଏଠି, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦାନର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏଠି କହାଯାଇଛି।
ତଥା ପାତ୍ରଵିଶେଷାଶ୍ଚ ଦାନାନାଂ ଚ ପରୋ ଵିଧିଃ। ଆଚାରଵିଧିଯୋଗଶ୍ଚ ସତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ପରା ଗତିଃ
ତେଣୁ, କେଉଁଠି କେଉଁ ଦାନ ଦିଆଯିବ ଓ ଦାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ, ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣର ଉପାୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।
ମହାଭାଗ୍ଯଂ ଗଵାଂ ଚୈଵ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ତଥୈଵ ଚ। ରହସ୍ଯଂ ଚୈଵ ଧର୍ମାଣାଂ ଦେଶକାଲୋପସଂହିତମ୍
ଏଠି ଗୋଉଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ବଡ଼ ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି; ଏହି ସହିତ ଦେଶ ଓ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି।
ଏତତ୍ସୁବହୁଵୃତ୍ତାନ୍ତମୁତ୍ତମଂ ଚାନୁଶାସନମ୍। ଭୀଷ୍ମସ୍ଯାତ୍ରୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତିଃ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ପରିକୀର୍ତିତା
ଏହି ଅନେକ କଥା ଓ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶର ସଂଗ୍ରହ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଏଠି ରହିଛି; ଏଠି ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି।
ଏତତ୍ତ୍ରଯୋଦଶଂ ପର୍ଵ ଧର୍ମନିଶ୍ଚଯକାରକମ୍। ଅଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତଂ ତ୍ଵତ୍ର ଷଟ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶଦେଵ ତୁ
ଏହି ହେଉଛି ତେରୋଟିଏ ପର୍ବ, ଯାହା ଧର୍ମର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ; ଏଠି ଏକଶଉଠି ଛଉଉଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି।
ଶ୍ଲୋକାନାଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ପ୍ରସଂଖ୍ଯଯା। ତତୋଽଶ୍ଵମେଧିକଂ ନାମ ପର୍ଵ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଦଶମ୍
ଏଠି ମୋଟ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ପରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ପର୍ବ ଅଶ୍ୱମେଧିକ ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ତତ୍ସଂଵର୍ତମରୁତ୍ତୀଯଂ ଯତ୍ରାଖ୍ଯାନମନୁତ୍ତମମ୍। ସୁଵର୍ଣକୋଶସଂପ୍ରାପ୍ତିର୍ଜନ୍ମ ଚୋକ୍ତଂ ପରୀକ୍ଷିତଃ
ଏହାର ବିଷୟ ହେଉଛି ସଂବର୍ତ୍ତ ଓ ମରୁତ୍ତଙ୍କର ଅତି ଉତ୍ତମ କଥା; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଧନର ଲାଭ ଓ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହାଯାଇଛି।
ଦଗ୍ଧସ୍ଯାସ୍ତ୍ରାଗ୍ନିନା ପୂର୍ଵଂ କୃଷ୍ଣାତ୍ସଂଜୀଵନଂ ପୁନଃ। ଚର୍ଯାଯାଂ ହଯମୁତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ପାଣ୍ଡଵସ୍ଯାନୁଗଚ୍ଛତଃ
ଯିଏ ଅଗ୍ନିଅସ୍ତ୍ରରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନର୍ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ; ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଘୋଡ଼ା ପଛରେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଯାତ୍ରା ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ଯୁଦ୍ଧାନି ରାଜପୁତ୍ରୈରମର୍ଷଣୈଃ। ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦାଯାଃ ପୁତ୍ରେଣ ସ୍ଵପୁତ୍ରେଣ ଧନଂଜଯଃ
ଏଠି ଏଠି ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୃଢ଼ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହ ବିବିଧ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା; ଧନଞ୍ଜୟ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ନିଜ ପୁଅ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ବଭ୍ରୁଵାହେନ ସଂଶଯଂ ଚାତ୍ର ଜଗ୍ମିଵାନ୍। ସୁଦର୍ଶନଂ ତଥାଽଽଖ୍ଯାନଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଧର୍ମମେଵ ଚ। ଅଶ୍ଵମେଧେ ମହାଯଜ୍ଞେ ନକୁଲାଖ୍ଯାନମେଵ ଚ
ବଭ୍ରୁବାହନ ସହ ସଂଗ୍ରାମରେ ଧନଞ୍ଜୟ ବଡ଼ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; ସୁଦର୍ଶନଙ୍କର କଥା, ବୈଷ୍ଣବ ଗଥା, ଧର୍ମ ବିଷୟ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ମହାଯଜ୍ଞରେ ନକୁଳଙ୍କ କଥା ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି।
ଇତ୍ଯାଶ୍ଵମେଧିକଂ ପର୍ଵ ପ୍ରୋକ୍ତମେତନ୍ମହାଦ୍ଭୁତମ୍। ଅଧ୍ଯାଯାନାଂ ଶତଂ ଚୈଵ ତ୍ରଯୋଽଧ୍ଯାଯାଶ୍ଚ କୀର୍ତିତାଃ
ଏଭଳି ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧିକ ପର୍ବ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏଠି ଏକଶଉଠି ତିନି ଅଧ୍ୟାୟ ଥିବା କୁହାଯାଇଛି।
ତ୍ରୀଣି ଶ୍ଲୋକସହସ୍ରାଣି ତାଵନ୍ତ୍ଯେଵ ଶତାନି ଚ। ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ତଥା ଶ୍ଲୋକାଃ ସଂଖ୍ଯାତାସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିନା
ଏଠି ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ, ସେତେ ଶତ ଏବଂ ଏକୋଇଶି ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗଣନା କରିଛନ୍ତି।
ତତସ୍ତ୍ଵାଶ୍ରମଵାସାଖ୍ଯଂ ପର୍ଵ ପଞ୍ଚଦଶଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଯତ୍ର ରାଜ୍ଯଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଗାନ୍ଧାର୍ଯା ସହିତୋ ନୃପଃ
ତାପରେ ପଂଚଦଶ ପର୍ବ ଆଶ୍ରମବାସିକ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଯେଉଁଠି ରାଜା ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଗାନ୍ଧାରୀ ସହ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋଶ୍ରମପଦଂ ଵିଦୁରଶ୍ଚ ଜଗାମ ହ। ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ସାଧ୍ଵୀ ପୃଥାପ୍ଯନୁଯଯୌ ତଦା
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ବିଦୁର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ସେମାନେ ଯିବାକୁ ଦେଖି, ସତୀ ପୃଥା ମଧ୍ୟ ସେତିବେଳେ ଅନୁସରିଲେ।
ପୁତ୍ରରାଜ୍ଯଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା। ଯତ୍ର ରାଜା ହତାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ପୌତ୍ରାନନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ପାର୍ଥିଵାନ୍
ପୁଅଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିବା ରାଜମାତା, ନିଜ ପୁଅ, ନାତି ଓ ଅନ୍ୟ ହତ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଲାକାନ୍ତରଗତାନ୍ଵୀରାନପଶ୍ଯତ୍ପୁନରାଗତାନ୍। ଋଷେଃ ପ୍ରସାଦାତ୍କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶ୍ଚର୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍
ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଗଲା ଏମିତି ବୀରମାନେ, ଋଷି କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୟାରେ ପୁନି ଫେରିଆସିଲେ; ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶୋକଂ ସଦାରଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧିଂ ପରମିକାଂ ଗତଃ। ଯତ୍ର ଧର୍ମଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଵିଦୁରଃ ସୁଗତିଂ ଗତଃ
ଶୋକ ଛାଡ଼ି, ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଏଠି ବିଦୁର ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶୁଭ ଗତିକୁ ପାଇଲେ।
ସଂଜଯଶ୍ଚ ସହାମାତ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଗାଵଲ୍ଗଣିର୍ଵଶୀ। ଦଦର୍ଶ ନାରଦଂ ଯତ୍ର ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ସଞ୍ଜୟ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ନିୟମିତ ଚିତ୍ତ ଗାବଲ୍ଗଣୀ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବସିଥିଲେ, ସେଠାରେ ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ନାରଦାଚ୍ଚୈଵ ଶୁଶ୍ରାଵ ଵୃଷ୍ଣୀନାଂ କଦନଂ ମହତ୍। ଏତଦାଶ୍ରମଵାସାଖ୍ଯଂ ପର୍ଵୋକ୍ତଂ ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍
ନାରଦଙ୍କଠାରୁ ସେ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଉପରେ ଘଟିଥିବା ବଡ଼ ହତ୍ୟାକାଣ୍ଡ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଲେ। ଏହି ଅଶ୍ରମବାସ ନାମକ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ବଡ଼ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ।