ततः तस्मिन्नेव काले, हे राजन्, देवयानीयाः शर्मिष्ठायाश्च तस्मिन्नर्थे विवादः समभवत्। तत्र देवयानी, असुरकन्यां शर्मिष्ठाम् उपालभ्य, ‘‘शिष्या त्वं मम, मम वस्त्रं किमर्थं गृह्णासि? असाम्प्रदायिकं तवैतत् आचरणं, न ते हितकरं भविष्यति,’’ इत्यवदत्। सा पुनः गर्वितया वाचा ताम् उपालभत्—‘‘तव पिता, उपविशन् वा शयानो वा, मम पितरं सेवते, स्तौति च, सुतराम् विनीतः सञ्जातः, गायकवत्। त्वं तु तस्य कन्या या याचते, स्तौति, दानानि गृह्णाति; अहं तु तस्य कन्या या स्तूयते, ददाति, न तु गृह्णाति। यच्छ, शप, द्वेषं कुरु, कोपं कुरुष्व, हे याचिके! निरायुधा सन्, सायुधाय कुप्यसि; निरस्त्रपाणिः सन्, समुद्ध्वस्तः भवसि, हे याचिके। त्वं विपक्षं प्राप्स्यसि, न हि त्वां गणयामि; यदि भविष्यसि मयि वदन्ती, हे याचिके—’’ इत्युक्त्वा। एतस्मिन्नन्तरे, देवयानीं गर्वितां स्ववस्त्रे निबद्धां दृष्ट्वा, शर्मिष्ठा ताम् उदपाने क्षिप्तवती, तदनन्तरं स्वपुरं प्रतिपेदे, मनसि दुष्टभावं कृत्वा, ‘‘सा हता’’ इति निश्चित्य। सा क्रोधवेगेनानुनीता, नापश्यद् पृष्ठतोऽपि, स्वगृहं प्रविश्य, असुराचार्यनियमं पालयन्ती, शान्तभावेन तस्थौ। तस्मिन्नेव काले, नहुषस्य पुत्रः ययातिः तत्र देशे समुपागमत्। तस्य अश्वा रथश्च श्रान्तौ, मृगयायां प्रवृत्तस्य तृषार्तस्य च तस्य नहुषपुत्रस्य, तत्र समीपे शुष्कजलम् उदपानं दृष्टम्। तत्र स राजा कन्यां ददर्श, या अग्निशिखेव दीप्तिमती बभूव; दिव्यरूपिणीं तां कन्यां दृष्ट्वा, स राजा पप्रच्छ। स राजा सौम्यया वाचा तां सान्त्वयन्, ‘‘काऽसि त्वं कृष्णवर्णे, ताम्रनखे, सुवर्णकुण्डलधारिणि? चिरं चिन्तया निमग्ना, किमर्थं कुशलं श्वससि? कथमिदं तृणलतान्वितम् उदपानं पतिता त्वं?’’ इति पप्रच्छ। ‘‘यो देवैः हतान् दैत्यान् स्वविद्यया जीवन्ति करोति, तस्य शुक्रस्य कन्याऽहम्; स ममापराधं न जानाति। एष मे दक्षिणः करः, ताम्रनखाङ्गुलिः, हे राजन्।’’ इत्युक्त्वा। ‘‘एतेनैव हस्तेन मां समुत्थापय, त्वां कुलीनं मन्ये। त्वां शान्तं, बलिनं, कीर्तिमन्तं वेद्मि। अतः, अस्मिन् उदपाने पतितां मां त्वं उद्धर्तुम् अर्हसि।’’ इति निवेद्य। ततः स राजा तस्याः दक्षिणहस्तं गृहीत्वा, ताम् उदपातात् समुत्थापयत्; शीघ्रं ताम् उदपानात् उद्धृत्य, स नरपतिः ताम् अवदत्—‘‘गच्छ, सुभगे, यत्रेच्छसि; न ते किंचिद् भयम् अस्ति।’’ इत्युक्ते, देवयानी प्रत्युवाच— ‘‘त्वया मे हस्तः गृहीतः, तस्मात् त्वं मे पतिः स्याः; शीघ्रं मां त्वया सह नय, प्रियः मे त्वम्।’’ इति। तदा स राजा क्षत्रियो जात्या प्रत्यवदत्—‘‘त्वं ब्राह्मणी, अतः मया सह संयोगो न उचितः। त्वं ह्यसि काव्यस्य कन्या, सर्वलोकाचार्यस्य; अतः अहम् अपि अद्य भीतः अस्मि, सुभगे, न युक्तम्।’’ इति। तदा देवयानी पुनः अवदत्—‘‘यदि अद्य मम वचनेन त्वं मां न इच्छसि, हे नराधिप, तदा मम पिता त्वां मां वरणं करिष्यति, तदा मां प्राप्स्यसि; इदानीं गच्छ।’’ इति। नरश्रेष्ठः स ययातिः तां सुमध्याम् अनुमन्य, स्वपुरीम् उपावर्तत; तस्य गच्छतः, देवयानी अपि, निर्दोषा सती, अन्यत्र गत्वा, वृक्षमाश्रित्य रुदती तस्थौ। सा कन्या दीर्घं तिष्ठन्ती, तदा भार्गवः तां स्मृत्वा, पुत्र्याः स्नेहेन व्याकुलः, तस्यै दायिकायै प्रोवाच—‘‘अमात्ये, शीघ्रं देवयानीं नय, या बहिर्गता।’’ इति। ततः सा दायिका त्वरया तत्र प्रस्थितवती, यत्र यत्र सा गता, पदे पदे तां अन्वेषयत्। तत्र तां दुःखार्तां, श्रान्तां, रुदतीं स्थितां दृष्ट्वा, ‘‘किमिदं कन्ये? शीघ्रं वद, तव पिता त्वां आह्वयति।’’ इति उवाच। तदुक्ता सा स्वदायिकायै शर्मिष्ठया कृतं दुष्कृत्यं न्यवेदयत्। शोकातुरा सा घूर्णिकायै, या पुरतः स्थितवती, अवदत्—‘‘शीघ्रं गच्छ, घूर्णिके, मम पितरं तत्क्षणात् सूचय।’’ इति। ततः घूर्णिका त्वरया तत्र, असुरभवनं प्रतिपेदे। तत्र काव्यं दृष्ट्वा, क्षुभितचित्ता सा अवदत्—‘‘देवयानी वनान्तरे पीडिता, हे विप्रश्रेष्ठ।’’ ‘‘शर्मिष्ठया, वृषपर्वणः कन्यया, हे महाभाग।’’ इति। तदश्रुत्वा, भार्गवः शीघ्रं दुःखितः, वनं गत्वा पुत्रीं अन्वेषयत्; तत्र देवयानीं दृष्ट्वा, तां उभाभ्यां बाहुभ्यां परिष्वज्य, शोकार्तः, अवदत्—‘‘सर्वे जनाः स्वकर्मणा एव सुखदुःखे अनुभवन्ति। मन्ये त्वया किञ्चित् पापं कृतम्, येन तवेदृशं प्रतिकर्म प्राप्तम्।’’ इति। ततः देवयानी पितरं प्रति उवाच—‘‘शर्मिष्ठा वृषपर्वणः कन्या, या मयि उक्तवती, सा सत्यं प्रोवाच; त्वं दैत्येषु गायकः इति।’’ ‘‘सा शर्मिष्ठा, रक्तनेत्रा, तीक्ष्णकथा, क्रोधवशात्, मम प्रति एवं वदति। अहं कन्या, या सदा स्तूयते, याचते, गृह्णाति, सा तु स्तूयमाना, ददाति, न गृह्णाति। शर्मिष्ठा, वृषपर्वणः कन्या, क्रोधात् पुनः पुनः, गर्विता, मां एवं वदति।’’ ‘‘यदि, पितः, अहं कन्या, तां स्तूयमाना शर्मिष्ठाम् उपशमयेम, या स्तूयते, गृह्णाति, तदा सखी मम एवं उक्तवती।