राजा ययातिः सहस्रवर्षपर्यन्तं तपसा जीवनं यथावत् आचरन् आसीत्। तेन त्रिंशद्-शरदः केवलं वायुभक्षः भूत्वा, वाक्-चित्तयोः निग्रहेण स्थित्वा, तपः अनुष्ठितम्। ततः सः वर्षमेकं वायुनैव अव्यथमानः जीवितुम् अर्हत्, तद्वत् पञ्चाग्निमध्ये वर्षमेकं तपः कृतवान्। षण्मासान् एकपादेन स्थित्वा, केवलं वायुभक्षः भूत्वा, धर्मकीर्तिः सः पृथिवीं दिवं च विचरामास; ततः सः स्वीयं पुण्यफलम् अधिगम्य दिवं जगाम। सः राजा सुरालये स्थित्वा, त्रिंशद्भिः, साध्यैः, मरुद्भिः, वसुभिः च पूजितः आसीत्। सः धर्मात्मा जितेन्द्रियः राजा सुराणां ब्रह्मणश्च लोकान् विचरामास, तत्र चिरकालं वसन् इति श्रूयते। कदाचित् सः ययातिः, राजर्षिसत्तमः, इन्द्रमुपगम्य, संवादान्ते इन्द्रेण पृष्टः—"यदा तव पुत्रः पुरुः तव रूपं धारयन् तव वार्धक्यं वहन् पृथिवीं च पालयन् राज्यं तस्मै दत्तवान्, तदा तस्मै किं उक्तवान्? सत्यम् आख्याहि।" तदा ययातिः प्रत्युवाच—"गङ्गायमुनयोर्मध्ये एषा समग्रभूमिः तव; पृथिव्याम् मध्ये त्वं राजा, भ्रातरः च बाह्येषु देशेषु राजानः। न कदापि पुरुषः विषण्णतया, छलेन, क्रोधेन वा कर्म कुर्यात्; न च पराजयम्, मत्सरं, वैरं वा कुत्रचित् जनयेत्।" "माता, पिता, ज्येष्ठः, विद्वान्, तपस्वी, धैर्यशीलः—एतान् कदापि बुधः न अवमान्येत्। यो बलवान् सः क्षमां आचरति; दुर्बलः क्रुध्यति। दुष्टाः साधून् द्वेष्टि, निर्बलः बलिनं द्वेष्टि। कुरूपः सुन्दरान् द्वेष्टि, दरिद्रः धनिनं द्वेष्टि; आलसी कर्मशीलं, अधर्मिष्ठः धर्मिष्ठं द्वेष्टि।" "अधार्मिकः धार्मिकं द्वेष्टि—एषः पापानां लक्षणम्; विपरीतम्—साधूनां लक्षणम्। ब्राह्मणः, राजा, वैश्यः, शूद्रः अपि—यः साधुषु निष्ठां कृत्वा वर्तते, सः कीर्तिमान् इति कथ्यते। अतः, राजन्, पुरुषः साधुषु मनः स्थापयेत्; ये साधुषु न निष्ठिता, ते मूढाः, यथा तव भ्रातरः।" "त्वं धर्मज्ञः, परमधर्मे अभिमानी; अद्य पुनः लोकेषु श्रेष्ठं धर्मकथां ब्रूहि। यो न क्रुध्यति, सः क्रुद्धात् श्रेष्ठः; क्षमावान् अक्लेशात् श्रेष्ठः। अमानुषेषु मानुषः श्रेष्ठः, अज्ञेषु ज्ञानी श्रेष्ठः।" "अपमानितः क्षमावान् न कठोरं वचनं प्रतिवदति; सः अपमानिनं दहति, पुण्यं च प्राप्नोति। न च परुषं भाषेत; न च कनिष्ठात् किंचित् गृह्णीयात्। यद्वचः परेषां चित्तं विक्षिपेत्, तादृशं दोषयुक्तं वचनं न वदेत्।" "यो निन्दकः, तीक्ष्णवाग्, वचनकण्टकैः परान् बाधते, सः नराणाम् अधमः, विनाशम् मुखे बध्नाति। सः साधुभिः पुरतः पूज्यः, पृष्ठतः रक्षितव्यः; सः सदैव दुष्टानां अतिवादं सहेत, साधूनां वृत्तिं आचरन्, श्रेयः पन्थानं अनुवर्तेत।" "वाण्याः शराः इव मुखात् निष्पतन्ति; येन तैः आहताः, ते दिवानिशं शोचन्ति। ये परस्य प्राणेषु पतन्ति, तान् न बुद्धिमान् परेषु प्रक्षिपेत्।" "त्रिषु लोकेषु न कुतःचित् तादृशं सौहार्दम् अस्ति यथा—दया, भूतानां मैत्री, दानं, मधुरवचनं च। अतः, सदा सौम्यं वदेत्, न कठोरं वचनम्; पूजार्हान् पूजयेत्, दद्यात्, न च कस्यचित् याचेत।" एवं कृत्वा सर्वाणि कृत्यानी, राजन्, त्वं गृहात् निर्गत्य वनम् उपगतः। अहं त्वां पृच्छामि, नहुषात्मन्, केन तपसा त्वं ययातिसमः अभवः? तदा ययातिः इन्द्रं प्रत्युवाच—"देवेषु, मनुष्येषु, गन्धर्वेषु, महर्षिषु च, अहं स्वातपसा तुल्यं न पश्यामि, हे वासव।" इन्द्रः पुनः अवदत्—"यदा त्वं समांश्च, श्रेष्ठांश्च, हीनांश्च, येषां बलं अज्ञातम्, तान् अवमान्य, तस्मात् तव लोकाः क्षीणाः; पुण्यं समाप्तम्, त्वं अधः पतितः, राजन्।" "यतो मे दिव्याः लोकाः देवर्षिगन्धर्वमानवान् अवमान्य नष्टाः, तस्मात् स्वर्गलोकात् वञ्चितः, साधुषु पतितुम् इच्छामि।" इन्द्रः अवदत्—"त्वं साधुषु पतितः, राजन्, यत्र पुनः स्थितिम् अवाप्य; एतद् ज्ञात्वा, ययाते, न पुनः समश्रेष्ठहीनान् अवमान्याः।" ततः, यदा ययातिः पुण्यलोकात् पतन् दृष्टः, तदा धर्मपालकः प्रधानः राजर्षिः आष्टकः तम् अभाषत—"कः त्वं, यौवनसम्पन्नः, वासवसमः, स्वदीप्त्या अग्निवत् दीप्तमानः? मेघान्धकारात् पतन्, दिविस्थानां श्रेष्ठः, सूर्यवत् दीप्तमानः दृश्यसे।" "त्वां सूर्यपथात् पतन्तं, अग्निसूर्यसमप्रभं दृष्ट्वा, वयं सर्वे विमूढाः, किमिदं पतति इति चिन्तयामः।" "त्वां देवयानपथे स्थितं, इन्द्रसूर्यविष्णुसमप्रभं दृष्ट्वा, वयं सर्वे त्वां उपगताः, तव पतनस्य यथार्थं ज्ञातुम् इच्छामः।" "न च वयं त्वां पूर्वं पृच्छितुम् उत्सहामः, न च त्वं अस्मान् पृच्छसि। अतः अहं त्वां पृच्छामि, कामरूप, कस्य त्वं, किमर्थं वा आगतः?" "त्यज भीतिम्, शोकमोहौ च; इन्द्रसमप्रभ, त्वं। इन्द्रः अपि त्वां न सहते साधुषु स्थितम्। साधवः दुःखितानां शरणम्, सदा अमरराजवत् साधुषु। स्थावरजङ्गमाः मिलित्वा, त्वं समेषु, साधुषु प्रतिष्ठितः।" "अग्निः दाहे स्वामी, पृथिवी धारणे स्वामिनी, सूर्यः प्रकाशे स्वामी, साधुषु अतिथिः स्वामी।" तदा ययातिः प्रत्युवाच—"अहं नहुषपुत्रः ययातिः, पुरोः पिता, स्वर्गसिद्धर्षिलोकात् पतितः, सर्वभूतावमाननात्, पुण्यं क्षीणं, अधः पतन्।" "अहं वस्तुतः त्वत्तः वृद्धः, अतः न ते प्रणामं ददामि; द्विजातिषु, ज्ञानतपःजन्मना वृद्धः पूजनीयः।" "त्वं उक्तवान्, यो वृद्धः सः श्रेष्ठः; किन्तु द्विजातिषु, केवलं यो ज्ञानतपसा वृद्धः, सः एव पूज्यः।" एवं धर्मयुक्तं, पुण्यफलसम्पन्नं, ययातेर् अद्भुतं चरितं दिव्यलोकपतनं च, तत्रैव सम्यग् उपदिष्टम्।