सा तत्र ब्राह्मणं ददर्श, सपत्नीं सुतया सह पुत्रेण च, सर्वान् दुःखविकृताननान्। तदा स ब्राह्मणः विषण्णचित्तः स्वजीवनं निरर्थकं दुःखमूलं पराधीनं क्लेशपूर्णं च मनसि चिन्तयन्, जीवनस्य सारहीनत्वं शप्तुम् आरभत। “धिगस्तु एतत् सांसारिकं जीवनं, यत्र महद्दुःखं महत्तापश्च वर्तते; जीवतः नित्यं द्वन्द्वानां आगमनं निश्चितम्। आत्मैव धर्मार्थकामान् अन्विच्छति, तेषां च वियोगात् अनन्तं परमं च दुःखं जायते। केचित् मोक्षमुत्तमं मन्यन्ते, स तु न कदापि प्राप्यते; अर्थस्य चान्वेषणे पूर्णं नरकं सञ्जायते। ये अर्थकामाः, ते महद् दुःखं प्राप्नुवन्ति, लब्ध्वा तु तदेव अधिकतरं; वस्तुषु सक्तस्य वियोगे परमं दुःखं भवति। यावन्ति वस्तूनि स्पृहणीयानि, तावन्त्येव शोकशल्यानि हृदये पतन्ति। अल्पायुषि भीरुणि अस्मिन्नेव जीवने प्राप्ते, पत्नीसहितोऽपि त्यागं न कृतवानस्मि। नूनं न कञ्चन उपायं पश्यामि यत्र अस्माद् आपदः मोचनं स्यात्, न च पुत्रपत्नीसहितः पलायितुं शक्नोमि। “त्वं हि, हे ब्राह्मणि, पूर्वं मम प्रयत्नं सर्वत्र रक्षां गन्तुम् अविज्ञाय, मम वचः न शुश्रूषे। त्वं हि, ‘अत्रैव जातास्मि वृद्धास्मि; अत्रैव मे माता पिता च’ इति मूढेति मम प्रार्थनां नान्वगाः। तव पिता माता च स्वर्गं गताः, पूर्वबान्धवाश्च; तत्र स्थाने कः सुखलाभः? न चान्नस्य विवादः, न स्त्रीस्थानस्य बन्धनम्; गृध्रः खग इव, दूरदेशं गन्तव्यम्। त्वं बान्धवकामिनी मम वचः न शृणोषि; अतः स्वजनविनाशः प्राप्तः, यः मां महद् दुःखं जनयति। अथवा, यदि आत्मनः नाशं न सहिष्ये, जीवन्नपि स्वजनं परित्यजन् क्रूरः स्यान्न। या धर्मनिष्ठा दमशिला सदा मातृसमाऽप्यनया देवैः सहधर्मिणी साक्षात् परमगत्या नियुक्ता—या पितृमातृभ्यां गृह्ये सदा सहभर्तव्या, युक्तया विधिविवाहेन गृहीता—त्वं या कुलीना निरपरा सुलक्षणा सुतसमर्था, जीवितार्थं पत्नीत्वेन मया स्वीकृता। धर्मपत्नीं कदापि न परित्यज्येयम्; तर्हि स्वेच्छया पुत्रीं कथं परित्यजेयम्? “अविकसिताङ्गीं बालिकां, यां महात्मना स्रष्ट्रा पतिसंपादनार्थं मम हस्ते समर्पिताम्—तया एव अहं पितृपैतामह्यानां पौत्रैः सह लोकलाभं पश्यामि; स्वयमेव तां सुतां सुत्वा कथं तां परित्यजेयम्? केचिद् वदन्ति पित्रा पुत्रे स्नेहः अधिकः, अन्ये तु पुत्र्यां; मम तु उभयत्र समं हृदयं स्थितम्। यत्र लोका अपत्यं च सुखं च स्थितम्, तां निर्दोषां कन्यां कथं परित्यजेयम्? स्वेच्छया पुत्रं कथं परित्यजेयम्, यस्य परमं सुखं स्वर्गलाभं च इच्छेयम्? यस्य जन्मनि पितरौ स्वर्गं गतौ, स जातः पितृऋणात् मोचयति; तस्य तेजसा पितृऋणं मुक्तमस्ति। एषः प्रियतमा बालकः, ज्येष्ठः सुतः, वंशधरः; कथं तं त्यक्तुं शक्नुयाम्? यः पिण्डोदकस्य पात्रं, तं पुत्रं कथं परित्यजेयम्? मया वा तेन वा, एष त्यागः प्राप्तः। त्वया वा पुत्र्याऽपि, अस्य स्थाने फललाभः; मम वचः न शृणोषि—तत् फलमुपभुङ्क्ष्व, सुशोभने। अथवा, पुत्रं विहाय स्वयमेव मरणं न शक्नोमि; न त्वां न पुत्रीं परित्यक्तुं शक्नोमि। अथवा, मद्ररक्षणार्थं कञ्चन न परित्यक्तुं शक्नोमि; जीवन्नपि स्वजनं परित्यजन् क्रूरः स्यान्न। यदि आत्मानं त्यक्त्वा मृत्युवशं गच्छेयम्, मया परित्यक्ताः अत्र न जीविष्यन्ति। कस्यापि परित्यागः क्रूरः, पण्डितैः निन्दितश्च; यदि आत्मानं त्यजेयं, एते मया विना म्रियेरन्। महतीं आपदं प्राप्तोऽस्मि, न च आपदः मोचनं पश्यामि; हन्त, स्वजनैः सह गन्तव्योऽद्य मार्गः लज्जास्पदः। सर्वैः सह मृत्युः श्रेयो, मया जीवितुं न। तदा ब्राह्मण्या स्वमन्तव्यं श्रुत्वा, सा धीरा तमुवाच—“त्वं साधारणजनवत् न शोचितुमर्हसि; न ह्येष कालः तव शोकार्हः, हे भिषग्वर। मरणं ह्यवश्यमनुष्ठेयं सर्वैः मानवैः; यद् विधिना निश्चितं, तत्र शोकेन किं कर्तव्यम्? पत्नी, पुत्रः, पुत्री च—सर्वे आत्मनः कृते वाञ्छिताः; तस्मात् बुद्ध्या शोकार्तिं त्यज, अहमेव तत्र गमिष्यामि। स्त्रीणां हि लोके परमं चिरस्थायि धर्मः—स्वजीवनं त्यक्त्वाऽपि पतिसुखस्य साधनम्। यच्च तत्र कृतं त्वया, तत् तव सुखाय; परत्र अक्षयम्, इह च कीर्तिदायकम्। एष एव परमः धर्मः, यं ते वक्ष्यामि; धनं धर्मश्चात्र बहुलः तव दृश्यते। या पत्नी काम्यते, सा मया त्वया प्राप्ता; पुत्री च पुत्रश्च लब्धौ, त्वया च मम पितृऋणं मुक्तम्।