गन्धर्वः तदा पाण्डवस्य समीपं समागतः, तं दृष्ट्वा सस्मार—"न नाकश्च, न पिशाचा, न मृगाः, न देवाः, न मानुषाः, नापि कुबेरस्य यक्षाः मम समीपं त्वद्वत् आगच्छन्ति। त्वं किमर्थं मम समीपं समुपसर्पसि?" इति। पुनः स तम् अवदत्—"मूढः त्वम् असि। समुद्रे, हिमालयस्य पार्श्वे, अस्मिन्सरित्प्रदेशे वा, अह्नि, रात्रौ, सन्ध्यायां वा, कः स्वामित्वं कर्तुं अर्हति? गङ्गायाः समीपं कदा अपि आगन्तुं निश्चितः कालः नास्ति—भुक्त्वा वा अभुक्त्वा वा, रात्रौ वा दिवा वा, गगने सञ्चरन् अपि।" "वयं बलवन्तः सन्तः, अयुक्ते काले त्वत्समीपं प्राप्ताः। हे क्रूर, युद्धे निर्बलाः जनाः त्वां पूजयन्ति। प्राचीनकाले गङ्गा हिमालयस्य सुवर्णशृङ्गात् निर्गता, सागरस्य जलम् प्राप्तवती, सप्तधा विभक्ता अभवत्। गङ्गा, यमुना, प्लक्षोद्भवा सरस्वती, रथ्या सरयू, गोमती, गण्डकी च—एते सप्तनद्यः। यः कश्चन एतेभ्यः पिबति, यस्य पापं न क्षपितम्, सः शुद्धः भवति। एषा नदी पुनः एकीभूय, शुद्धा भूत्वा, दिवं याति।" "देवानां मध्ये गन्धर्व, गङ्गा अलकानन्दा भवति; पितृणां तु वैतरणी, पापकृतां दुःसङ्क्रमण्या। एवं गङ्गां प्राप्तवन्तः स्म, इति कृष्णद्वैपायनः उक्तवान्। एषा दिव्या नदी अनिरुद्धा, स्वर्गदायिनी, शुभा च। त्वं कथं ताम् अवरोधयितुम् इच्छसि? एष धर्मः न सनातनः। भवतः वाक्येन वयं भगीरथ्याः पुण्यतोयं स्प्रष्टुं निरुद्धाः कथं स्याम? एषा अनिरुद्धा, अवार्या च।" एवं श्रुत्वा, अङ्गारपर्णः कोपसमन्वितः धनुः समाकुञ्च्य, तीक्ष्णान् बाणान् विषसर्पवत् विससर्ज। ततः पाण्डवः धनञ्जयः ज्वलन्तीं दीप्तां कङ्कतिं घूर्णयन्, कवचं चोद्धृत्य, सर्वान् बाणान् प्रत्यवारयत्। स उवाच—"गन्धर्व, अस्त्रकुशलानां प्रति भीः न प्रयोग्यते; तत्र सा फेनवत् नश्यति। सर्वान् गन्धर्वान्, मानवान् च अत्र पश्यामि; तस्मात् मायया न, दिव्यास्त्रेण युद्धं करिष्यामि।" "पुरा बृहस्पतिः, इन्द्रस्य गुरु, अग्नेयं अस्त्रं भरद्वाजाय दत्तवान्। भरद्वाजात् अग्निवेश्याय, अग्निवेश्यात् मम गुरवे, तेन ब्राह्मणेन द्रोणेन मम दत्तम्।" इत्युक्त्वा, कोपितः पाण्डवः दीप्तमग्नेयं अस्त्रं गन्धर्वाय ससर्ज, तेन गन्धर्वस्य रथः दग्धः। रथहीनः, अस्त्रतेजसा विमूढः स महाबलः गन्धर्वः शिरसा पतन्, भूमौ पतितः। धनञ्जयः तेषां शिरसः माल्यं गृहित्वा, तान् मूर्च्छितान् भ्रातॄन् समीपं नीतवान्। तदा तस्य भार्या कुम्भीनसी नाम, पतिसंरक्षणार्थम्, युधिष्ठिरस्य शरणं प्राप्तवती। सा उवाच—"माम् रक्ष, महाभाग, पतिं च मम विमोचय; अहं गन्धर्वस्त्री कुम्भीनसी, त्वां शरणं प्राप्तास्मि।" भीमः तु युधिष्ठिरं प्रार्थयामास—"पितः, यो युद्धे पराजितः, कीर्तिहीनः, स्त्रीरक्षकः, वीर्यहीनश्च, तं शत्रुं कः हन्यात्? एनं विमोचय, शत्रुघ्न।" तदा युधिष्ठिरः—"गन्धर्व, जीवितं पुनः प्राप्नुहि, मा शोच। अद्य कुरुराजः युधिष्ठिरः त्वां रक्षां ददाति।" इति। तदा गन्धर्वः—"अहं पराजितः, पूर्वकनामधेयः, अङ्गारपर्णं विमोचयामि; कीर्तिहीनः जनानां मध्ये स्वनाम न स्तौति।" इत्युक्त्वा, हृष्टः स उवाच—"मम सौभाग्यं प्राप्तम्, यत् अहं स्वेच्छया दिव्यास्त्रधारिणं अर्जुनं गन्धर्वकन्यया संयोजयितुम् इच्छामि।" "मम उत्तमः रथः अस्त्राग्निना दग्धः; तस्मात् चित्ररथः सन्, दग्धरथः इति प्रसिद्धः अभवम्। एषा विद्या मया दीर्घं तपसा संचिताः, यः मां जीवितं दत्तवान् तस्मै दास्यामि।" पुनः स उवाच—"यो शरणागतं शत्रुं विजित्य स्वयम् जीवनं योजयति, सः कः न समृद्धिं प्राप्नुयात्?" "एषा चाक्षुषी नाम विद्या, या मनुना सोमाय दत्ता, सोमेन विश्वावसवे, विश्वावसुनाऽपि मम। एषा गुरुतः प्राप्ता, अयुक्ताय दत्ता नश्यति; अस्याः परम्परा उक्ता—शृणु तस्याः प्रभावम्।" "यत् किञ्चित् लोकेषु दृष्टुम् इच्छति, तद् पश्यति; यं रूपं कामयते, तद् द्रष्टुं शक्नोति। एकपादेन षण्मासान् स्थित्वा एषा विद्या मया प्राप्ता; त्वं व्रतं स्थापयित्वा, अहं तां दास्यामि।" "एषया विद्या, राजन्, वयं मनुष्येषु विशिष्टाः, न च देवेभ्यः हीनाः, तेषां शक्तिं दर्शयामः। गन्धर्वाणां श्रेष्ठानां शतानि शतानि, तव भ्रातॄणां च तुभ्यं पृथक् दास्यामि।" "ते दिव्याः गन्धर्वाश्वाः, दिव्यरूपिणः, मनोजवाः, क्षीणा अपि अक्षीणाः, गतिः न क्षीयते।" "पुरा वज्रः महेन्द्राय वृत्रवधे निर्मितः, स वृत्रस्य शिरसि दशधा शतधा च भग्नः। तत् देवेषु विभक्तम्, पूज्यते; लोके यत् कीर्तिदं धनदं वा, तद् वज्रस्वरूपं स्मृतम्। ब्राह्मणः हस्ते वज्रधारी, क्षत्रियः वज्ररथः, वैश्याः वज्रदातारः, शूद्राः लघुवज्रकर्मिणः।" "क्षत्रियस्य वज्रांशेन अश्वाः अजित्याः स्मृताः; अश्व्या रथचक्रं जायते, ये च अश्वेषु वीराः प्रसिद्धाः। इच्छया रूपेण, इच्छया वेगेन, इच्छया दर्शनेन—एवं गन्धर्वजाताः अश्वाः मम कामं पूरयिष्यन्ति।