तदा वसिष्ठेन भाषितम्—"जयः त्वयि नास्ति, महाबाहो राजन् दुष्टात्मन् गाधिसूते! यदि किञ्चित् पराक्रमः तवावशिष्टः, तं दर्शय यावत् अहम् अत्र स्थितः।" एवमुक्तः वसिष्ठेन, पुरुषश्रेष्ठः विश्वामित्रः लज्जया निरुत्तरः बभूव; तस्य महाबलम् अपि भग्नम्। तदा स ब्राह्मणतेजसः महोत्कर्षम् दृष्ट्वा, क्षत्रियबलस्य हीनत्वेन विषण्णचित्तः विश्वामित्रः उवाच—"नूनम् क्षत्रियबलं तु व्यर्थम्; ब्राह्मणतेजः एव परमं बलम् इति।" ततः सः स्वं समृद्धं राज्यं, दिव्यं राजतेजः च परित्यज्य, भोगान् परिहृत्य, तपोवनं प्रति चित्तं न्यधत्त। कठोरतपसा सिद्धिं प्राप्य, तेजसा लोकान् धारयामास। सः दीप्ततेजसा तपः कृत्वा ब्राह्मणत्वं प्राप, ततः कौशिकः इन्द्रेण सह सोमपानं चकार। एवं सः राजर्षिः ब्राह्मणेषु ऋषिसत्तमः बभूव, अद्भुतविक्रमसम्पन्नः। अथ जनमेजयः गन्धर्वाधिपतिं प्रति उवाच—"कस्मात् कारणात् वसिष्ठविश्वामित्रयोः ऋष्योः वैरम् अभवत्, तन्मम सम्यक् आख्याहि। तथा वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यं, महातेजः च, विश्वामित्रस्य च राजतेजः ऐश्वर्यं च महत्त्वं विस्तरेण शृणोमि। त्वत्तः एतदशेषतः श्रोतुम् इच्छामि; त्वं मे सर्वं निवेदय।" तदा गन्धर्वराजः तयोः उभयोः महत्त्वं वर्णयामास। "एषा पुरातना परमपवित्रा वसिष्ठस्य कथा लोकेषु प्रसिद्धा, पार्थ! तां मम वचः शृणु। एकदा इक्ष्वाकुवंशे उत्पन्नः काल्माषपादः नाम राजा बभूव, पृथिव्याम् अप्रतिमतेजाः। सः एकदा नगरात् निर्गत्य, मृगयार्थं वनं प्रविवेश; शत्रूनां विनाशकः सः मृगान् वराहांश्च निघ्नन् विचचार। तत्र भयानके वने बहून् व्याघ्रान् निहत्य, चिरकालं हिंसित्वा, स राजा श्रान्तः निवर्तितुम् उद्यतः। तस्मिन्नेव समये, महातेजाः विश्वामित्रः यज्ञकर्मणि प्रवृत्तः, तत्र न ययौ; किन्तु स राजा वसिष्ठं महात्मानं मुनिप्रवरं ददर्श। स राजा तृषार्तः, क्षुधया पीडितः, एकाकी मार्गे गच्छन्, वसिष्ठस्य पुत्रं शक्तिं नाम, सौभाग्यसम्पन्नं, वसिष्ठवंशवर्धनं, वसिष्ठस्य शतपुत्रेषु ज्येष्ठं ददर्श। राजा तं मुनिं प्राह—'मम मार्गात् अपसर्प,' इति; किन्तु स मुनिः मधुरया वाचा सान्त्वयन् प्रत्युवाच। 'एष मम मार्गः, राजन्; एष धर्मः सनातनः—वृद्धाः, भीतानां, राज्ञः, स्नातकस्य, स्त्रियाः, रोगिणः, भारवहः च—एतेषां मार्गः अन्यैः दातव्यः। विशेषतः, द्विजातये मार्गः सर्वैः राजभिः धर्मतः दातव्यः।' एवं तयोः मार्गदानविषये विवादः अभवत्; उभौ 'अपसर्प, अपसर्प' इत्युक्त्वा न ससर्पतुः। स मुनिः धर्मनिष्ठया मार्गं न मुमोच; राजा अपि रोषात् मुनिपथं न मुमोच। तदा स राजा, राक्षसेण अभिभूतचित्तः, क्रुद्धः सतीं मुनिं चाबभञ्जयत्। तदा तेन राज्ञा चाबभञ्जितः स मुनिः, कोपेन आक्रान्तः, तं राजानं शशाप—'यथा त्वया मुनिर्हतः राक्षसवत्, तथा त्वं नरमांसभक्षकः भविष्यसि।' 'नरमांसासक्तः त्वं पृथिव्याम् विचरिष्यसि; गच्छ दुष्टराजन्!' इति शक्तिना महातेजसा उक्तः। तस्मात् कालात्, विश्वामित्रवसिष्ठयोः यज्ञविषये वैरम् उत्पन्नम्; विश्वामित्रः तं अनुययौ। एवं तयोः विवादे, महातपाः विश्वामित्रः तत्र आगतः, तपसा दीप्तिमान्। ततः, स राजा ज्ञातवान् यः मुनिः सः वसिष्ठस्य पुत्रः, वसिष्ठसमानतेजाः इति। विश्वामित्रः तत्रात्मानं गुहायाम् न्यधत्त, उभौ अपि तत्रतः स्वेच्छया निर्गतौ। तदा स शप्तः राजा शक्तिं शमयितुम् इच्छा शरणं ययौ। तस्य मनोऽभिप्रायं ज्ञात्वा, विश्वामित्रः राक्षसं किञ्करं तं राजानं प्रति प्रेषयामास। मुनिशापेन च विश्वामित्राज्ञया च, किञ्करः नाम राक्षसः तं राजानं प्रविवेश। ततः मुनिः ज्ञात्वा, यः राजा राक्षसेण गृहीतः, विश्वामित्रः तस्मात् देशात् अपसरत्। स राजा, बुद्धिमान्, स्वबलं रक्षन्, राक्षसेण पीड्यमानः अपि, स्थित्वा तितिक्षां चकार। तदा कश्चित् ब्राह्मणः तं राजानं वनं प्रविशन्तं दृष्ट्वा, क्षुधितः सन्, मांसं याचितुम् आगतः। तदा स राजर्षिः मित्रसहः तम् ब्राह्मणम् उवाच—'अत्र स्थातुम् अर्हसि, ब्रह्मन्, किञ्चित्कालम्।' 'यदा प्रतिनिवर्तिष्यामि, तदा यथाकामं भोज्यं दास्यामि।' इत्युक्त्वा, स राजा निर्गत्य, ब्राह्मणः तत्रैव स्थित्वा प्रतीक्षां चकार। ततः राजा स्वेच्छया विचरित्वा, स्वगृहं प्रविश्य, उन्नतचित्तः बभूव।