మేనకా త్రిదశేష్వేవ త్రిదశాశ్చాను మేనకామ్। మమైవోద్రిచ్యతే జన్మ దుష్యన్త తవ జన్మతః
మా తల్లి మేనకా దేవతల మధ్య ఉంది, దేవతలు కూడా మేనకాను అనుసరిస్తారు. దుశ్యంతా, నీ జన్మతో పోలిస్తే నా జన్మ గొప్పది.
క్షితౌ చరసి రాజంస్త్వమన్తరిక్షే చరామ్యహమ్। ఆవయోరన్తరం పశ్య మేరుసర్షపయోరివ
రాజా, నువ్వు భూమిపై నడుస్తావు, నేను ఆకాశంలో సంచరిస్తాను. మనిద్దరి మధ్య దూరం మేరు పర్వతం, సర్వేపిండి మధ్య ఉన్నంత ఉంది.
మహేన్ద్రస్య కుబేరస్య యమస్య వరుణస్య చ। భవనాన్యనుసంయామి ప్రభావం పశ్య మే నృప
ఓ రాజా! నేను ఇంద్రుడు, కుబేరుడు, యముడు, వరుణుడు వీరి భవనాలు సందర్శించాను. నా శక్తిని చూడండి.
పురా నరవరః పుత్ర ఉర్వశ్యాం జనితస్తదా। ఆయుర్నామ మహారాజ తవ పూర్వపితామహః
పూర్వం ఉత్తమ పురుషుడా, ఊర్వశి కుమారుడిగా ఆయుః అనే వాడు జన్మించాడు. మహారాజా! అతడే నీ పూర్వ పితామహుడు.
మహర్షయశ్చ బహవః క్షత్రియాశ్చ పరన్తపాః। అప్సరఃసు ఋషీణాం చ మాతృదోషో న విద్యతే
పరాక్రమశాలి! అనేక మంది మహర్షులు, క్షత్రియులు అప్సరసల ద్వారా జన్మించారు. ఋషుల విషయంలో అలాంటి తల్లులు ఉండటం లో తప్పు ఏమీ లేదు.
సత్యశ్చాపి ప్రవాదోఽయం ప్రవక్ష్యామి చ తే నృప। నిదర్శనార్థం న ద్వేషాచ్ఛ్రుత్వా తత్క్షన్తుమర్హసి
ఓ రాజా! నిజమైన ఒక మాటను నీకు చెబుతాను. ఉదాహరణ కోసం చెబుతున్నాను, ద్వేషంతో కాదు. వినాక క్షమించాలి.
విరూపో యావదాదర్శే నాత్మనో వీక్షతే ముఖమ్। మన్యతే తావదాత్మానమన్యేభ్యో రూపవత్తరమ్
ఒక వికలాంగుడు తన ముఖాన్ని అద్దంలో చూడకపోతే, తాను ఇతరులకన్నా అందంగా ఉన్నానని అనుకుంటాడు.
యదా తు రూపమాదర్శే విరూపం సోఽభివీక్షతే। తదా హ్రీమాంస్తు జానీయాదన్తరం నేతరం జనమ్
కానీ తన రూపాన్ని అద్దంలో醜ంగా చూసినప్పుడు, అతడు లోపలే సిగ్గుపడతాడు, ఇతరుల వల్ల కాదు.
అతీవ రూపసంపన్నో న కంచిదవమన్యతే। అతీవ జల్పన్దుర్వాచో భవతీహ విహేతుకః
అత్యంత అందమైనవాడు ఎవరినీ తక్కువగా చూడడు. కానీ ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు, కఠినంగా మాట్లాడేవాడు ఇక్కడ సమస్యలు కలిగిస్తాడు.
పాంసుపాతేన హృష్యన్తి కుఞ్జరా మదశాలినః। తథా పరివదన్నన్యాన్హృష్టో భవతి దుర్మతిః
మదోన్మత్తమైన ఏనుగులకు మట్టి వేస్తే ఆనందిస్తాయి. అలాగే, దుష్టుడు ఇతరులను నిందించడంలో ఆనందిస్తాడు.
సత్యధర్మచ్యుతాత్పుంసః క్రుద్ధాదాశీవిషాదివ। సునాస్తికోప్యుద్విజతే జనః కిం పునరాస్తికః
సత్యధర్మం నుండి తప్పిపోయినవాడిని చూసి, కోపంతో ఉన్న పామును చూసినట్టు, నాస్తికుడికూడా భయపడతాడు. మరి ఆస్తికుడైతే ఎంతగా బాధపడతాడో!
స్వయముత్పాద్య పుత్రం వై సదృశం యోఽవమన్యతే। తస్య దేవాః శ్రియం ఘ్నన్తి తత్రైనం కలిరావిశేత్
తనలాంటి కుమారుడిని పుట్టించి, అతడిని తక్కువగా చూసేవాడికి దేవతలు ఐశ్వర్యాన్ని పోగొడతారు. దురదృష్టం అతడిలో ప్రవేశిస్తుంది.
అభవ్యేఽప్యనృతేఽశుద్ధే నాస్తికే పాపకర్మణి। దురాచారే కలిర్హ్యాశు న కలిర్ధర్మచారిషు
అర్హత లేని, అబద్ధం చెప్పే, అపవిత్రమైన, నాస్తికుడు, పాపకార్యాలు చేసే, చెడు ప్రవర్తన కలిగినవాడిలో కలియుగ దోషం త్వరగా ప్రవేశిస్తుంది. ధర్మాన్ని అనుసరించేవారిలో మాత్రం కాదు.
మూర్ఖో హి జల్పతాం పుంసాం శ్రుత్వా వాచః శుభాశుభాః। అశుభం వాక్యమాదత్తే పురీషమివ సూకరః
మూఢుడు, ఇతరుల మాటలు మంచివైనా చెడ్డవైనా విన్నప్పుడు, చెడ్డ మాటలనే ఎంచుకుంటాడు. పంది మలాన్ని ఎంచుకునేలా.
ప్రాజ్ఞస్తు జల్పతాం పుంసాం శ్రుత్వా వాచః శుభాశుభాః। గుణవద్వాక్యమాదత్తే హంసః క్షీరమివామ్భసి
పండితుడు మాత్రం, ఇతరుల మాటలు మంచివైనా చెడ్డవైనా విన్నప్పుడు, మంచినే తీసుకుంటాడు. హంస నీటిలోని పాలను వేరు చేసుకునేలా.
ఆత్మనో దుష్టభావత్వం జానన్నీచోఽప్రసన్నధీః। పరేషామపి జానాతి స్వధర్మసదృశాన్గుణాన్
తనలోని చెడు స్వభావాన్ని తెలిసినవాడు, మనస్సులో బాధతో ఉండి, ఇతరుల్లో కూడా వారి స్వభావానికి తగిన గుణాలను గుర్తిస్తాడు.
దహ్యమానాస్తు తీవ్రేణ నీచాః పరయశోగ్నినా। అశక్తాస్తద్గతిం గన్తుం తతో నిన్దాం ప్రకుర్వతే
చెడ్డవారు, ఇతరుల కీర్తి వల్ల లోపల మండిపోతూ, ఆ స్థాయికి చేరలేక, నిందించడానికే పూనుకుంటారు.
అన్యాన్పరివదన్సాధుర్యథా హి పరితప్యతే। తథా పరివదన్నన్యాన్హృష్టో భవతి దుర్జనః
ఇతరులు నిందిస్తే మంచి మనిషికి ఎంత బాధ కలుగుతుందో, అదే విధంగా చెడ్డవాడు ఇతరులను నిందించడంలో ఆనందిస్తాడు.
అపవాదరతా మూర్ఖా భవన్తి హి విశేషతః। నాపవాదరతాః సన్తో భవన్తి స్మ విశేషతః
మూఢులు ముఖ్యంగా అపవాదంలో ఆనందిస్తారు. మంచి వారు మాత్రం ఎప్పుడూ అపవాదంలో ఆసక్తి చూపరు.
అభివాద్య యథా వృద్ధాన్సాధుర్గచ్ఛతి నిర్వృతిమ్। ఏవం సజ్జనమాక్రుశ్య మూర్ఖో భవతి నిర్వృతః
మంచి మనిషి వృద్ధులను నమస్కరించి సంతృప్తి పొందినట్లే, మూర్ఖుడు సజ్జనుడిని అవమానించి సంతోషిస్తాడు.
సుఖం జీవన్త్యదోషజ్ఞా మూర్ఖా దోషానుదర్శినః। యథా వాచ్యాః పరైః సన్తః పరానాహుస్తథావిధాన్
తప్పుల గురించి తెలియని వారు సుఖంగా జీవిస్తారు. కానీ తప్పులే చూస్తూ ఉండే మూర్ఖులు మాత్రం సంతోషంగా ఉండరు. మంచివాళ్ల గురించి ఇతరులు ఎలా మాట్లాడతారో, అలాంటి వాళ్ల గురించి కూడా అదే విధంగా మాట్లాడతారు.
అతో హాస్యతరం లోకే కించిదన్యన్న విద్యతే। యది దుర్జన ఇత్యాహుః సజ్జనం దుర్జనాః స్వయమ్
ఈ లోకంలో దుర్మార్గులు, తామే చెడ్డవాళ్లయినా, మంచివాళ్లను చెడ్డవాళ్లని అంటారు అంటే, దానికంటే హాస్యాస్పదమైనది ఇంకొకటి లేదు.
దారుణాల్లోకసంక్లేశాద్దుఃఖమాప్నోత్యసంశయమ్।।' కులవంశప్రతిష్ఠాం హి పితరః పుత్రమబ్రువన్
ఈ లోకంలో ఉన్న కఠినమైన బాధల వల్ల మనిషికి నిస్సందేహంగా దుఃఖం కలుగుతుంది. అందుకే పితృదేవతలు తమ కుమారుడికి వంశ పరంపరను నిలబెట్టుకోవాలని చెప్పారు.
ఉత్తమం సర్వధర్మాణాం తస్మాత్పుత్రం తు న త్యజేత్। స్వపత్నీప్రభవాఁల్లబ్ధాన్కృతాన్సమయవర్ధితాన్
అందువల్ల అన్ని ధర్మాలలో కూడా, తన భార్య ద్వారా పుట్టిన, ఒప్పందానికి అనుగుణంగా పెంచిన కుమారుడిని విడిచిపెట్టకూడదు.
క్రీతాన్కన్యాసు చోత్పన్నాన్పుత్రాన్వై మనురబ్రవీత్। `తే చ షడ్వన్ధుదాయాదాః షడదాయాదబాన్ధవాః
కొనుగోలు చేసిన భార్యల ద్వారా పుట్టినవారు, కన్యల ద్వారా పుట్టిన కుమారులను కూడా మనువు వారసులుగా పేర్కొన్నారు. ఆరుగురు బంధుత్వం ద్వారా, ఆరుగురు వారసత్వం ద్వారా వారసులు అవుతారు.
ధర్మకృత్యవహా నౄణాం మనసః ప్రీతివర్ధనాః। త్రాయన్తే నరకాజ్జాతాః పుత్రా ధర్మప్లవాః పితౄన్
కుమారులు తండ్రుల ధార్మిక కర్తవ్యాలను నెరవేర్చుతారు, మనసుకు ఆనందాన్ని పెంచుతారు. ధర్మమనే తుఫాను నౌకలా పుట్టి, తండ్రులను నరకం నుంచి రక్షిస్తారు.
స త్వం నృపతిశార్దూల న పుత్రం త్యక్తుమర్హసి। తస్మాత్పుత్రం చ సత్యం చ పాలయస్వ మహీపతే
అందువల్ల, రాజులలో సింహుడవైన రాజా, నీవు నీ కుమారుడిని విడిచిపెట్టకూడదు. అందుకే, రాజా, నీ కుమారుడిని కూడా, సత్యాన్ని కూడా కాపాడాలి.
ఉభయం పాలయస్వైతన్నానృతం వక్తుమర్హసి।' ఆత్మానం సత్యధర్మౌ చ పాలయేథా మహీపతే। నరేన్ద్రసింహ కపటం న హి వోఢుం త్వమర్హసి
ఇవి రెండింటినీ — నిన్ను మరియు సత్యధర్మాన్ని — కాపాడాలి. అసత్యం మాట్లాడకూడదు, రాజా. నీవు నీను, సత్యధర్మాన్ని కాపాడాలి. రాజులలో సింహుడవైనవాడా, మోసాన్ని భరించకూడదు.
వరం కూపశతాద్వాపీ వరం వాపీశతాత్క్రతుః। వరం క్రతుశతాత్పుత్రః సత్యం పుత్రశతాద్వరమ్
వంద బావులకంటే ఒక చెరువు మేలు, వంద చెరువులకంటే ఒక యజ్ఞం మేలు, వంద యజ్ఞాలకంటే ఒక కుమారుడు మేలు, వంద కుమారులకంటే సత్యమే మిన్న.
అశ్వమేధసహస్రం చ సత్యం చ తులయా ధృతమ్। అశ్వమేధసహస్రాద్ధి సత్యమేవ విశిష్యతే
వెయ్యి అశ్వమేధ యజ్ఞాలు, సత్యాన్ని ఒక తూకంలో వేసినా, సత్యమే వెయ్యి అశ్వమేధాలకన్నా గొప్పది.