અગ્નિપુરાણમ્

છિન્નાનિ રિપૂશીર્ષાણિ પ્રાસાદાગ્રેષુ દર્શયેત્ । ષાડ્‌ગુણ્યંસમ્પ્રવક્ષ્યામિ તદ્વરૌ સન્ધિવિગ્રહૌ ।। ૨૩૪.

દુશ્મનના કપાયેલા માથાં મહેલની આગળ બતાવવાં; હવે હું છ પ્રકારની નીતિ, ખાસ કરીને સંધી અને વિગ્રહ વિશે કહું છું.

સન્ધિશ્ચ વિગ્રહશ્ચૈવ યાનમાસનમેવ ચ । દ્વૈધીભાવઃ સંશયશ્ચ ષડ્‌ગુણાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ ।। ૨૩૪.

મૈત્રી, વિગ્રહ, આગળ વધવું, સ્થિર રહેવું, વિભાજન અને સંશય—આ છ નીતિઓ ગણાય છે.

પણબન્ધઃ સ્મૃતઃ સન્ધિરપકારસ્તુ વિગ્રહઃ। જિગીષોઃ શત્રુવિષયે યાનં યાત્રાઽભિવીયતે ।। ૨૩૪.

મૈત્રી એટલે કરાર, દુશ્મનાવટ એટલે વિગ્રહ, અને શત્રુ પર જીત મેળવવાની ઇચ્છા એટલે આગળ વધવું કહેવાય છે.

વિગ્ર્હેણ સ્વકે દેશે સ્થિતિરાસનમુચ્યંતે । બલાર્દ્ધેન પ્રયાણન્તુ દ્વૈધીભાવઃ સ ઉચ્યતે ।। ૨૩૪.

વિગ્રહ વખતે પોતાના દેશમાં રહેવું એટલે સ્થિર રહેવું કહેવાય છે; અને અડધી સેના સાથે આગળ વધવું એ વિભાજન કહેવાય છે.

ઉદાસીનો મધ્યમો વા સંશ્રયાત્સંશ્રયઃ સ્મૃતઃ । સમેન સન્ધિરન્વેષ્યોઽહીનેન ચ બલીયસા ।। ૨૩૪.

નિષ્પક્ષ કે મધ્યસ્થ પાસે આશ્રય લેવું એ આશ્રય કહેવાય છે; મૈત્રી તો સમાન કે વધુ શક્તિશાળી સાથે જ કરવી જોઈએ.

હીનેન વિગ્રહઃ કાર્યઃ સ્વયં રાજ્ઞા બલીયસા । તત્રાપિ શુદ્ધપાર્ષ્ણિસ્તુ બલીયાંસં સમાશ્રયેત્ ।। ૨૩૪.

નબળો રાજા પોતે જ વધુ શક્તિશાળી સાથે વિગ્રહ કરે; છતાં પણ સાચા સાથી હોય તો વધુ શક્તિશાળી પાસે આશ્રય લેવું જોઈએ.

આસીનઃ કર્મવિચ્છેદં શક્તઃ કર્ત્તુ રિપોર્યદા । અશુદ્ધપાર્ષ્ણિશ્ચાસીત વિગૃહ્ય વસુધાધિપઃ ।। ૨૩૪.

રાજા જો સ્થિર રહીને દુશ્મનના કાર્યોમાં વિઘ્ન લાવી શકે, તો આવું કરવું જોઈએ; અને જો ખોટા સાથી હોય તો વિગ્રહ કરવો જોઈએ.

અશુદ્ધપાર્ષ્ણિર્બલવાન્ દ્વૈધીભાવં સમાશ્રયેત્ । વલિના વિગૃહીતસ્તુ૨ યોઽસન્દેહેન પાર્થિવઃ ।। ૨૩૪.

શક્તિશાળી અને ખોટા સાથી ધરાવતો રાજા વિભાજન અપનાવે; અને જો કોઈ વધુ શક્તિશાળી રાજા હુમલો કરે તો સંશય ન રાખવો.

સંશ્રયસ્તેન વક્તવ્યો ગુણાનામઘમો ગુણઃ । બહુક્ષયવ્યયાયાસં૩ તેષાં યાનં પ્રકીર્ત્તિતં ।। ૨૩૪.

એવામાં આશ્રય લેવું યોગ્ય છે; આ નીતિઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આગળ વધવાથી ઘણું નુકસાન, ખર્ચ અને કષ્ટ થાય છે.

બહુલાભકરં પશ્ચાત્તદા રાજા સમાશ્રયેત્ । સર્વશક્તિવિહીનસ્તુ તદા કુર્ય્યાત્તુ સંશ્રયં ।। ૨૩૪.

જ્યારે મોટો લાભ મળે ત્યારે રાજાએ એ અપનાવવું જોઈએ; પણ જ્યારે બધી શક્તિ ગુમાવી દે ત્યારે આશ્રય લેવું જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ અજસ્રં કર્મ વક્ષ્યામિ દિનં પ્રતિ યદાચરેત્ । દ્વિમુહૂર્ત્તાવશેષાયાં રાત્રૌ નિદ્રાન્ત્યજેન્નૃપઃ ।। ૨૩૫.

પુષ્કર કહે છે: હું રોજ કરવાના કર્મો સમજાવું છું. રાત્રિમાં બે મુહૂર્ત બાકી રહે ત્યારે રાજાએ ઊંઘ છોડવી જોઈએ.

વાદ્યવન્દિસ્વનૈર્ગીતૈઃ પશ્યેદ્ ગૂઢાસ્તતો નરાન્ । વિજ્ઞાયતે ન યે લોકાસ્તદીયા ઇતિ કેનચિત્ ।। ૨૩૫.

વાદ્ય, ભટ્ટો અને ગીતોની ધ્વનિ સાથે, રાજાએ એવા છુપાયેલા માણસોને જોવા જોઈએ, જેમને કોઈ પોતાના લોકો તરીકે ઓળખતો નથી.

આયવ્યયસ્ય શ્રવણં તતઃ કાર્ય્યં યથાવિધિ । વેગોત્સર્ગં તતઃ કૃત્વા રાજા સ્નાનગૃહં વ્રજેત્ ।। ૨૩૫.

પછી આવક-જાવકના અહેવાલ સાંભળવા, જરૂરી કામ કરવું અને શરીરની જરૂરિયાત પૂરી કરી પછી રાજાએ સ્નાનગૃહમાં જવું જોઈએ.

સ્નાનં કુર્ય્યાન્નૃપઃ શ્ચાદ્દન્તધાવનપૂર્વકં । કૃત્વા સન્ધ્યાન્તતો જપ્યં વાસુદેવં પ્રપૂજયેત્ ।। ૨૩૫.

રાજાએ પહેલા દાંત સાફ કરી સ્નાન કરવું, પછી સંધ્યાવંદન કરીને જપ સાથે વાસુદેવની પૂજા કરવી જોઈએ.

વહ્નૌ પવિત્રાન્ જુહુયાત્ તર્પયેદુ દકૈઃ પિતૃન્ । દદ્યાત્સકાઞ્ચનીં ધેનું દ્વિજાશીર્વાદસંયુતઃ ।। ૨૩૫.

પવિત્ર હવન કરવો, પિતૃઓને જળથી તૃપ્ત કરવું અને દ્વિજોના આશીર્વાદ સાથે સોનાની ગાય દાન આપવી.

અનુલિપ્તોઽલઙ્કૃતશ્ચ મુખં પશ્યેચ્ચ દર્પણે । સસુવર્ણે ધૃતે રાજા શ્રૃણુયાદ્દિવસાદિકં ।। ૨૩૫.

તેલ લગાવી અને શણગાર કરીને, રાજાએ સોનાના દર્પણમાં પોતાનું મુખ જોવું અને દિવસના શુભ સંકેતો સાંભળવા.

ઔષધં ભિષજોક્તં ચ મઙ્ગલાલમ્ભનઞ્ચરેત્ । પશ્યેદ્ ગુરું તેન દત્તાશીર્વાદોઽથ વ્રજેત્સભાં ।। ૨૩૬.

વૈદ્યે કહેલી દવા લેવી અને શુભ કાર્ય કરવું; ગુરુને મળીને તેમનો આશીર્વાદ લઈને પછી સભામાં જવું.

તત્રસ્થો બ્રાહ્મણાન્ પશ્યેદમાત્યાન્મન્ત્રિણસ્તથા । પ્રકૃતીશ્ચ મહાભાગ પ્રતીહારનિવેદિતાઃ ।। ૨૩૫.

ત્યાં બ્રાહ્મણો, અમાત્યો, મંત્રીઓ અને દ્વારપાલ દ્વારા ઓળખાવેલા માન્ય અધિકારીઓને મળવું.

શ્રુત્વેતિહાસં કાર્ય્યાણિ કાર્યાણાં કાર્ય્યનિર્ણયમ્ । વ્યવહારન્તતઃ પશ્યેન્મન્ત્રં કુર્ય્યાત્તુ મન્ત્રિભિઃ ।। ૨૩૫.

ઇતિહાસ અને હાલના કામો તથા નિર્ણયો સાંભળ્યા પછી, રાજાએ કેસોની તપાસ કરવી અને મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરવી.

આકારૈરિઙ્ગિતૈઃ પ્રાજ્ઞા મન્ત્રં ગૃહ્ણન્તિ પણ્ડિતાઃ । સાંવત્સરાણાં વૈદ્યાનાં મન્ત્રિણાં વચનેરતઃ ।। ૨૩૫.

બુદ્ધિશાળી લોકો વ્યક્તિત્વ અને હાવભાવથી વાતનો અર્થ જાણી લે છે; વર્ષો સુધી અનુભવ ધરાવતા મંત્રીઓ અને વૈદ્યો પણ બોલાયેલા શબ્દોને સારી રીતે સમજતા હોય છે.

રાજા વિભૂતિમાપ્નોતિ૩ ધારયન્તિ નૃપં હિ તે । મન્ત્રં કૃત્વાથ વ્યાયામઞ્ચક્રે યાને ચ શસ્ત્રકે ।। ૨૩૫.

રાજા સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે, કારણ કે એ લોકો રાજાને સંભાળી રાખે છે. મંત્રણા નક્કી કર્યા પછી, રાજાએ વ્યાયામ તથા વાહન અને શસ્ત્રોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

નિઃસત્ત્વાદૌ નૃપઃ સ્નાતઃ પશ્યેદ્વિષ્ણું સુપૂજિતમ્ । હુતઞ્ચ પાવકં પશ્યેદ્વિપ્રાન્ પશ્યેત્સુપૂજિતાન્ ।। ૨૩૫.

પ્રભાતે સ્નાન કર્યા પછી, રાજાએ વિષ્ણુનું શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન થયેલું દર્શન કરવું, અગ્નિમાં આહુતિ અપાયેલી જોઈ લેવી અને બ્રાહ્મણોનું યથાયોગ્ય સન્માન થયેલું નિહાળવું જોઈએ.

શાસ્ત્રાણિ ચિન્તયેદ્ દૃષ્ટ્વા યોધાન્ કોષ્ઠાયુધં ગૃહં । અન્વાસ્ય પશ્ચિમાં સન્ધ્યાં કાર્ય્યાણિ ચ વિચિન્ત્ય તુ ।। ૨૩૫.

શાસ્ત્રો, યોદ્ધાઓ, શસ્ત્રાગાર અને ખજાનાની તપાસ કર્યા પછી તથા પશ્ચિમ સંધ્યા વિધિ પૂર્ણ કરી, રાજાએ પોતાના કાર્યો વિશે વિચારવું જોઈએ.

ચરાન્ સમ્પ્રેષ્ય ભુક્તાન્નમન્તઃપુરચરો ભવેત્ । વાદ્યગીતૈરક્ષિતોઽન્યૈરેવન્નિત્યઞ્ચરેન્નૃપઃ ।। ૨૩૫.

ગુપ્તચરો મોકલી અને ભોજન ચાખી લીધા પછી, રાજાએ આંતરમહેલમાં રહેવું જોઈએ; સંગીત અને ગાન તથા અન્ય રક્ષકો દ્વારા સુરક્ષિત રહીને રાજાએ હંમેશા ફરવું જોઈએ.

પુષ્કર ઉવાચ યાત્રાવિધાનપૂર્વન્તુ વક્ષ્યે સાઙ્‌ગ્રામિકં વિધિં । સપ્તાહેન યદા યાત્રા ભવિષ્યતિ મહીપતેઃ ।। ૨૩૬.

પુષ્કરએ કહ્યું: હવે હું યાત્રા માટેની યોગ્ય રીત અને યુદ્ધસંબંધિત વિધિ સમજાવું છું; જ્યારે સાત દિવસ પછી રાજા યાત્રા પર જવાનો હોય.

પૂજનીયો હરિઃ શમ્ભુર્મોદકાદ્યૈર્વિનાયકઃ । દ્વિતીયેઽહનિ દિંક્‌પાલાન્ સમ્પૂજ્ય શયનઞ્ચરેત્ ।। ૨૩૬.

હરિ, શંભુ અને વિનાયકનું મીઠાઈ વગેરેથી પૂજન કરવું; બીજા દિવસે દિશાના રક્ષકોનું પૂજન કરીને આરામ કરવો.

શય્યાયાં વા તદગ્રેઽથ કદેવાન્ પ્રાર્ચ્ય મનું સ્મરેત્ । નમઃ શમ્ભો ત્રિનેત્રાય રુદ્રાય વરદાય ચ ।। ૨૩૬.

શય્યામાં કે તેના આગળ દેવતાઓનું પૂજન કરીને, મનુનું સ્મરણ કરવું: 'નમસ્કાર શંભુ, ત્રિનેત્ર, રુદ્ર અને વરદાન આપનારને.'

વામનાય વિરૂપાય સ્વપ્નાધિપતયે નમઃ । ભગવન્દેવદેવેશ શૂલભૃદ્‌વૃષવાહન ।। ૨૩૬.

વામન, વિકૃત સ્વરૂપવાળા, સ્વપ્નના સ્વામી, ભગવાન દેવતાઓના દેવ, ત્રિશૂળધારી અને વૃષભ પર સવાર એવા તને નમન.

ઇષ્ટાનિષ્ટે મમાચક્ષ્વ સ્વપ્ને સુપ્તસ્ય શાશ્વત । યજ્જાગ્રતો દૂરમિતિ પુરોધા મન્ત્રમુચ્ચરેત્ ।। ૨૩૬.

હે શાશ્વત, મારી ઊંઘમાં શુભ કે અશુભ જે કંઈ હોય તે બતાવ, જાગૃત અવસ્થામાં જે દૂર છે તે પણ જણાવ—આ રીતે પુરોહિતે મંત્ર બોલવો.