अग्निपुराणम्

आर्य्याक्रोशातिक्रमकृद्‌भ्रातृजायाप्रहारदः सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः ।। २५८.

जो कोणी सज्जनाचा अपमान करतो, भावाच्या पत्नीला मारतो, दिलेले न देतो किंवा समुद्रकिनाऱ्यावरील घर फोडतो—

सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।। २५८.

स्थानिक प्रमुख, कारागीर किंवा इतरांचा अपमान करणाऱ्याला पन्नास पणांचा दंड ठरवलेला आहे.

स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः । पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश्चयः ।। २५८.

विधवेच्या इच्छेने तिच्याजवळ जाणारा किंवा मोठ्याने बोलावले तरी न येणाऱ्याला पन्नास पणांचा दंड ठरवलेला आहे.

शूद्रः प्रव्रजीतानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः । अयुक्तं शपथं कुर्व्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत् ।। २५८.

जो शूद्र संन्याशांचे अन्न खातो, देव किंवा पितरांच्या यज्ञातील अन्न खातो, खोटी शपथ घेतो किंवा स्वतःसाठी अयोग्य कर्म करतो—

वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पुंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् । साधारणस्यापलापो दासीगर्भविनाशकृत् ।। २५८.

जो बैल किंवा लहान प्राण्यांना नपुंसक करतो, सर्वांच्या मालकीच्या वस्तूचा नकार करतो किंवा दासीच्या गर्भाचा नाश करतो—

पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्य्यशिष्यकाः । एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक् ।। २५८.

वडील, मुलगा, बहीण, भाऊ, पती-पत्नी, गुरु-शिष्य यापैकी कोणीही एकमेकांना कारणाशिवाय सोडून देत असेल तर त्यांना शंभर दंड भरावा लागतो.

वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् । विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश ।। २५८.

दुसऱ्याचे वस्त्र घालणाऱ्याला तीन पणांचा दंड; पण उधार घेतलेले वस्त्र न परत केल्यास, किंवा विक्री, खरेदी, ठेव किंवा उसने घेतल्यास दहा पणांचा दंड ठरतो.

तुलाशासनमानानं कूटकृन्नाणकस्य च । एभिश्च व्यवहर्त्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम् ।। २५८.

जो वजन, माप किंवा नाण्यांत फसवणूक करतो किंवा अशा वस्तूंमध्ये व्यवहार करतो, त्याला सर्वांत मोठा दंड भरावा लागतो.

अकूटं कूटकं ब्रते कूटं यश्चाप्यकूटकम् । स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ।। २५८.

जो खरे नाणे खोटे किंवा खोटे नाणे खरे म्हणतो, किंवा नाण्यांची चुकीची चाचणी करतो, त्याला पहिल्या स्तराचा दंड भरावा लागतो.

भिषङ्‌मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्य्यक्षु प्रथमं दमम् । मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमन्तथा ।। २५८.

वैद्याने चुकीचे वागल्यास प्राण्यांसाठी सर्वांत कमी दंड, माणसांसाठी मध्यम दंड आणि राजाच्या लोकांसाठी सर्वांत मोठा दंड भरावा लागतो.

अबध्यं यश्च बध्नाति बध्यं यश्च प्रमुञ्चति । अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम् ।। २५८.

जो बांधू नये त्याला बांधतो, बांधलेल्याला सोडतो किंवा परवानगी नसताना खटला करतो, त्याला सर्वांत मोठा दंड भरावा लागतो.

मानेन तुलया वापि योंऽशमष्टमकं हरेत् । द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम् ।। २५८.

जो वजन किंवा मापाने आठव्या भागाइतके कमी करतो, त्याला बावीस पणांचा दंड भरावा लागतो; वाढ किंवा घट त्यानुसार धरावी.

भेषजस्नेहलवणस्नेगन्धधान्यगुड़ादिषु । पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश ।। २५८.

औषध, तेल, मीठ, सुवासिक द्रव्ये, धान्य किंवा इतर वस्तूंमध्ये भेसळ करणाऱ्याला सोळा पणांचा दंड भरावा लागतो.

सम्भूय कुर्व्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां । अर्थस्य ह्रासं वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते ।। २५८.

कारागीर किंवा शिल्पकार मिळून भाव ठरवतात किंवा व्यापारात अडथळा आणतात आणि त्यामुळे किंमतीत घट किंवा वाढ होते, तर त्यांना हजार दंड ठरतो.

राजनि स्थाप्यते योऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः । क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्वणिजां लाभकृत् स्मृतः ।। २५८.

राजाने दररोज ठरवलेला भावच विक्री किंवा खरेदीसाठी ग्राह्य धरावा; व्यापाऱ्यांनी त्यापेक्षा जास्त नफा मिळवला तर तो गैरसमजला जातो.

स्वदेशपण्ये तु शतं वणिग् गृह्णीत पञ्चकं । दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयी ।। २५८.

आपल्या देशातील माल विकताना व्यापाऱ्याने शंभरात पाच भाग घ्यावा, आणि परदेशी माल विकताना दहा भाग घ्यावा, जर खरेदी-विक्री लगेच होत असेल.

पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं । अर्थोंऽनुग्रहकृत् कार्य्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च ।। २५८.

मालाच्या किमतीत त्याचा खर्च धरावा आणि खरेदी करणारा व विकणारा दोघांनाही योग्य असा नफा मिळावा.

गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति । सोदयन्तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते ।। २५८.

कोणीतरी पैसे घेऊनही माल खरेदीदाराला दिला नाही, तर त्याने व्याजासह पैसे परत द्यावे, आणि जर खरेदीदार दुसऱ्या प्रदेशातून आला असेल, तर प्रवासाचा तोटा भरून द्यावा.

विक्रोतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्य्यगृह्णति । हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत् ।। २५८.

माल विकला असला तरी, खरेदीदाराने तो माल घेतला नसेल, तर तो पुन्हा विकता येतो. पण खरेदीदाराच्या चुकीमुळे तोटा झाला, तर तोटा फक्त खरेदीदाराचाच मानावा.

राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते । हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ।। २५८.

राजसत्तेने किंवा दैवयोगाने मालाला काही नुकसान झाले, तर तोटा विक्रेत्यालाच सहन करावा लागतो, जोपर्यंत तो मागवलेला माल दिला गेला नाही.

अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वा दुष्टवद्यदि । विक्रीनीते दमस्तत्र तन्मूल्यादद्विगुणो भवेत् ।। २५८.

कोणीतरी दुसऱ्याला विकलेला माल खराब निघाला किंवा तसा वागवला गेला, तर विक्रेत्याने त्या किमतीच्या दुप्पट दंड भरावा.

क्षयं वृद्धिञ्च बणिजापण्यानामविजानता । क्रीत्वा नानुशयः कार्य्यः कुर्वन् षड्‌भागदण्डभाक् ।। २५८.

व्यापाऱ्यांकडून माल घेताना त्याची वाढ किंवा घट माहित नसल्यास खरेदीदाराला दोष द्यायचा नाही; पण जाणूनबुजून तसे केल्यास त्याला सहाव्या भागाचा दंड भरावा लागतो.

समवायेन वणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वतां । लाभालाभौ यथा द्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ ।। २५८.

व्यापाऱ्यांनी एकत्र येऊन नफा मिळवण्यासाठी व्यवहार केला, तर नफा-तोटा त्यांनी गुंतवलेल्या भांडवलानुसार किंवा ठरल्याप्रमाणे वाटावा.

प्रतिपिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितं । स तद्दद्याद् विप्लवाच्च रक्षइताद्दसमांशभाक् ।। २५८.

कोणीतरी सांभाळायला दिलेला माल सांगितल्याशिवाय निष्काळजीपणामुळे हरवला, तर जबाबदार व्यक्तीने तो भरून द्यावा; आणि आपत्तीमुळे हरवला, तर दहाव्या भागाचा दंड द्यावा.

अर्थप्रक्षएपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपो हरेत् । व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत् ।। २५८.

घोषित नफ्यातून राजा वीसावा भाग कर म्हणून घ्यावा; आणि जो माल विकायला बंदी आहे किंवा राजासाठी योग्य आहे, तो विकल्यास तो माल राजाकडे जावा.

मित्थ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपक्रमम् । दाप्यस्त्वष्टगुणं यश्च सव्याजक्रयविक्रयी ।। २५८.

ज्याने चुकीचे मोजमाप दिले, कर चुकवला किंवा फसवणूक करून खरेदी-विक्री केली, त्याने त्या किमतीच्या आठपट दंड भरावा.

देशान्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः । ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर्विना नृपः ।। २५९.

कोणीतरी परदेशात मरण पावला, तर त्याचे मालमत्ता उपस्थित वारसदार किंवा नातेवाईकांनी घ्यावी; कुणीच नसल्यास ती राजाकडे जावी.

जिह्मं त्यजेयुर्निर्लोभमशक्तोऽन्येन कारयेत् । अनेन विधिराख्यात ऋत्विक्कर्षककर्मिणां ।। २५९.

लोभ न ठेवता वाकडेपण सोडावे; शक्य नसेल, तर दुसऱ्याने ते करावे. हा नियम यज्ञ करणारे, शेतकरी आणि काम करणाऱ्यांसाठी सांगितला आहे.

ग्राहकैर्गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा । पूर्वकर्मापराधी वा तथैवाशुद्धवासकः ।। २५८.

खरेदीदारांनी चोराला फावड्याने, पावलांच्या खुणांनी, किंवा तो पूर्वीही गुन्हेगार असेल किंवा त्याचे कपडे अस्वच्छ असतील, तर पकडावे.