अग्निपुराणम्

चो दुर्जने निर्म्मले छश्छेदे जिर्ज्जयने तथा । जं गीते ज्ञः प्रशस्ते स्याद् बले ञो गायने च टः ।। ३४८.

'च' हे वाईट व्यक्तीसाठी, 'चि' हे निर्मळतेसाठी, 'छ' हे छेद किंवा कापण्यासाठी, 'छि' हे विजयासाठी. 'जं' हे गाण्यासाठी, 'ज्ञ' हे प्रशंसेसाठी, 'ट' हे बळासाठी, 'ञ' हे गाण्यासाठी आहे.

ठश्चन्द्रमण्डले शून्ये शिवे चोद्बन्धने मतः । डश्च रुद्रे ध्वनौ त्रासे ढक्कायां ढो ध्वनौ मतः ।। ३४८.

ठ हे चंद्राच्या मंडळातील शून्य, शिवाच्या बंधनात, असा अर्थ घेतला जातो. ड हे रुद्र, ध्वनी, भीती आणि ढक्का या सर्वांसाठी वापरले जाते. ढ हे ध्वनीसाठी मानले जाते.

णो निष्कर्षे निश्चये च तश्चौरे क्रोडपुच्छके । भक्षणे थश्छेदने दो धारणे शोभने मतः ।। ३४८.

ण हे काढणे आणि निश्चय या अर्थाने येते. ट हे चोर आणि मुंगुसाच्या शेपटीसाठी, थ हे खाण्यासाठी, द हे कापण्यासाठी, धारण आणि शोभा या दोन्हीसाठी वापरले जाते.

धो धातरि च धूस्तूरे नो वृन्दे सुगते तथा । प उपवने विख्यातः फश्च झञ्झानिले मतः ।। ३४८.

ध हे आधार देणारा आणि धूस्तूर वनस्पतीसाठी, न हे समूह आणि शुभ मार्गासाठी, प हे बागेत प्रसिद्ध, फ हे वादळात वापरले जाते.

फुः फुत्कारे निष्फले च विः पक्षी भञ्च तारके । मा श्रीर्म्मानञ्च माता स्याद्यागे यो यातृवीरणे ।। ३४८.

फु हे फुंकर आणि निष्फळतेसाठी, वि हे पक्ष्यासाठी, भं हे तार्यासाठी, मा हे श्री, मान आणि आईसाठी, य हे यज्ञ आणि प्रवास करणाऱ्या वीरासाठी वापरले जाते.

रो वह्नौ च लः शक्रे च लो विधातरि ईरितः । विश्लेषणे वो वरुणे शयने शश्च शं सुखे ।। ३४८.

र हे अग्नीसाठी, ल हे इंद्रासाठी, लो हे सृष्टीकर्त्यासाठी, वेगळेपणात वो, वरुण, झोपताना श हे सुखासाठी वापरले जाते.

षः श्रेष्ठे सः परोक्षे च सा लक्ष्मीः सं कचे मतः । धारणे हस्तथा रुद्रे क्षः क्षत्त्त्रे चाक्षरे मतः ।। ३४८.

ष हे श्रेष्ठतेसाठी, स हे दूर असणाऱ्या गोष्टीसाठी, सा म्हणजे लक्ष्मी, सं हे केसांसाठी, धा हे धारण आणि रुद्रासाठी, क्ष हे क्षत्रिय आणि अक्षरासाठी वापरले जाते.

क्षो नृसिंहे हरौ तद्वत् क्षेत्रपालकयोरपि । मन्त्र एकाक्षरो देवो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः ।। ३४८.

क्ष हे नरसिंह, हरि आणि क्षेत्रपाल या दोघांसाठी, एकाक्षरी मंत्र हा देवतुल्य असून भोग आणि मोक्ष देणारा आहे.

हैहयशिरसे नमः सर्व्वविद्याप्रदो मनुः । अकाराद्यास्तथा मन्त्रा मातृकामन्त्र उत्तमः ।। ३४८.

हैयहयांच्या प्रमुखास नमस्कार. हा मंत्र सर्व विद्या देणारा आहे. अकाराने सुरू होणारे मंत्र आणि मातृकामंत्र हे सर्वश्रेष्ठ आहेत.

एकपद्मेऽर्चयेदेतान्नव दुर्गाश्च पूजयेत् । भगवती कात्यायनी कौशिकी चाथ चण्डिका ।। ३४८.

एकच कमळावर या सर्वांची पूजा करावी, आणि नऊ दुर्गांचीही पूजा करावी: भगवती, कात्यायनी, कौशिकी आणि चंडिका.

प्रचण्डा सुरनायिका उग्रा पार्व्वती दुर्गया । ओं चण्डिकायै विद्महे भगवत्यै धीमहि तन्नो दुर्गा प्रचोदयात् । क्रमादि तु षड़ङ्गं स्याद् गणो गुरुर्गुरुः क्रमात् ।। ३४८.

प्रचंडा, देवतांचा नेता, उग्र, पार्वती, दुर्गा; 'ॐ चंडिकायै विद्महे, भगवत्यै धीमहि, तन्नो दुर्गा प्रचोदयात.' क्रमाने षरंग, गण, गुरु आणि शिक्षक यांची पूजा करावी.

अजितापराजिता चाथ जया च विजया ततः । कात्यायनी भद्रकाली मङ्गला सिद्धिरेवती ।। ३४८.

अजिता, अपराजिता, जया, विजय, कात्यायनी, भद्रकाळी, मंगला आणि सिद्धिरेवती.

सिद्दादिवटुकाः पूज्या हेतुकश्च कपालिकः । एकपादो भीमरूपो दिक्पालान्मध्यतो नव ।। ३४८.

सिद्धा आणि इतर वटु, हेतुक आणि कपालिक यांची पूजा करावी. एकपाद, भीषण रूप असलेला, आणि मध्यभागी नऊ दिक्पाल यांचीही पूजा करावी.

ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा मन्त्रार्थसिद्धये । गौरी पूज्या च धर्म्मद्याः स्कन्दाद्याः शक्तयो यजेत् ।। ३४८.

'ह्रीं दुर्गे दुर्गे रक्षण कर, स्वाहा' — मंत्राच्या फळासाठी. गौरीची पूजा करावी आणि धर्माच्या आरंभी स्कंदादी शक्तींचीही उपासना करावी.

प्रज्ञा ज्ञाना क्रिया वाचा वागीशी ज्वालिनी तथा । कामिनी काममाला च इन्द्राद्याः शक्तिपूजनं ।। ३४८.

प्रज्ञा, ज्ञान, क्रिया, वाचा, वागीशी, ज्वालिनी, कामिनी, काममाला आणि इंद्रादी शक्तींची पूजा करावी.

ओं गं स्वाहा मूलमन्त्रोऽयं गं वा गणपतये नमः । षड़ङ्गो रक्तशुक्लश्च कदन्कताक्षपरशूत्कटः ।। ३४८.

'ॐ गं स्वाहा' हा मूलमंत्र आहे, किंवा 'गं गणपतये नमः' असे म्हणावे. षरंग लाल आणि पांढरा, वाकडा कटाक्ष, कुऱ्हाड आणि मोठे पोट असलेला आहे.

समोदकोऽथ गन्धादिगन्धोल्कायेति च क्रमात् । गजो महागणपतिर्म्महो ल्कः पूज्य एव च ।। ३४८.

मोदक, मग गंध वगैरे सुवासिक वस्तू आणि ज्वालायुक्त मशाल यांचा क्रमाने उपयोग करावा. गज, महागणपती आणि महाल्क यांचीही पूजा करावी.

कुष्माण्डाय एकदन्तत्रिपुरान्तकाय श्यामदन्तविकटहरहासाय । लम्वनाशाननाय पद्मदंष्ट्राय मेघोल्काय धूमोल्काय । वक्रतुण्डाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय ।। ३४८.

कुष्मांड, एकदंत, त्रिपुरांतक, श्यामदंत, विकट, हर, हास, लंवनाशान, पद्मदंष्ट्र, मेघोल्का, धूमोल्का, वक्रतुण्ड, विघ्नेश्वर, विकटोत्कट आणि गजेन्द्रगमन यांना नमस्कार.

वक्रतुण्डाय विघ्नेश्वराय विकटोत्कटाय गजेन्द्रगमनाय । भुजगेन्द्रहाराय शशाङ्कधराय गणाधिपतये स्वाहा ।। ३४८.

वक्रतुण्ड, विघ्नेश्वर, विकटोत्कट, गजेन्द्रगमन, भुजगेन्द्रहार, शशांकधर आणि गणाधिपती — स्वाहा.

एतैर्म्मनुभिः स्वाहान्तैः पूज्य तिलहोमादिनार्थभाक् । काद्यैर्वा वीजसंयुक्तैराद्यैश्च नमोऽन्तकैः ।। ३४८.

या 'स्वाहा'ने संपणाऱ्या मंत्रांनी तिळांचे किंवा इतर हवनाचे आदरपूर्वक पूजन करावे. किंवा 'का'ने सुरू होणारे, बीजाक्षरांसह असलेले, तसेच 'नमः'ने सुरू होणारे मंत्र वापरावेत.

मन्त्राः पृथक् पृथग्वा स्युर्द्विरेफद्विर्मुखाक्षिणः । कात्यायनं स्कन्द आह यत्तद्व्याकरणं वदे ।। ३४८.

हे मंत्र वेगवेगळे असतात, काहींत दोनदा 'र' किंवा 'व' येतो, काहींची सुरुवात किंवा शेवट 'क' ने होते. कात्यायन आणि स्कंद यांनी जे सांगितले, ते व्याकरण मी सांगतो.

स्कन्द उवाच वक्ष्ये व्याकरणं सारं सिद्धशब्दस्वरूपकम् । कात्यायनविबोधाय बालानां बोधनाय च ।। ३४९.

स्कंद म्हणाला: मी व्याकरणाचा सारांश, सिद्ध शब्दांचे स्वरूप, कात्यायन यांच्या समजावण्यासाठी आणि बालकांना शिकवण्यासाठी सांगतो.

स्कन्द उवाच वक्ष्ये सन्धिसिद्धरूपं स्वरसन्धिमथादितः । दण्डाग्रं सागता दधीदं नदीहते मधूदकं ।। ३५०.

स्कंद म्हणाला: मी संधीचे स्वरूप, विशेषतः स्वरांची संधी, 'दंडाग्र', 'सागत', 'दधीदं', 'नदीहते', 'मधूदक' यांचे अर्थ सांगतो.

पितॄषभः लॄकारश्च तवेदं सकलोदकं । अर्द्धर्च्चोऽयं तवल्कारः सैषा सैन्द्री तवौदनम् ।। ३५०.

'पितृषभ', 'लृ' हे अक्षर, आणि हे सर्व पाणी तुझे आहे; हा अर्धा ऋच आहे, 'तवल्कार', 'सैंद्री', तुझे अन्न.

शट्टौघोऽभवदित्येवं व्यसुधीर्वस्वलङ्कृतं । पित्रर्थोपवनं दात्री नायको लावको नयः ।। ३५०.

'शट्टौघ' निर्माण झाला, 'व्यसुधीर', 'वसवलंकृत'; पितरांसाठी 'उपवन', 'दात्री', 'नायक', 'लावक', 'नय'.

तइह तयिहेत्यादि तेऽत्र योत्र जलेऽकजं । प्रकृतिर्नो अहो एहि अ अवेहि इ इन्द्रकं ।। ३५०.

'तैह', 'तयिहे' आणि असेच, 'ते' येथे, 'योत्र', 'जले', 'अकजं'; 'प्रकृतीर', 'नो', 'अहो', 'एहि', 'अ', 'अवेहि', 'इ', 'इंद्रकं'.

उ उत्तिष्ठ कवी एतौ वायू एतौ वने इमे । अमी एते यज्ञभूते एहि देव इमन्नय ।। ३५०.

'उ', उठा कवींनो; 'एतौ', वारे; 'एतौ', या वनात हे; हे यज्ञासाठी आहेत; या देवा, हे येथे आण.

वक्ष्ये सन्धि व्यञ्जानानां वाग्यतोऽजेकमातृकः । षडेते तदिमे वादिवाङ्‌नीतिः षण्मुखादिकम् ।। ३५०.

मी व्यंजनांची संधी, वाणीची एक मूळपासून उत्पत्ती, हे सहा आणि ते, वाणीचे नियम, षण्मुखापासूनचे सांगतो.

वाङ्‌मनसं वाग्‌भावादिर्वाक् श्लक्ष्णं तच्छरीरकं । तल्लुनाति तच्चरेच्च क्रुङ्‌ङास्ते सुगण्णिह ।। ३५०.

वाणी आणि मन, वाणीचा आरंभ, वाणी मृदू आहे, तिचे शरीर; ती छेदते, ती चालते, 'कृुङ्णास्ते', 'सुगण्णिह'.