अग्निपुराणम्

द्विरुद्‌घातैर्धूम्रवर्णं ध्यायेच्छुद्धेन्दुलाञ्छितम्। स्पर्शमात्रं शब्दमात्रैः संहरेद्ध्यानयोगतः

दोन संहितांनी धुरकट रंगाचे, शुद्ध चंद्रचिन्ह असलेले ध्यान करावे; ध्यानयोगाने स्पर्श तन्मात्रा आणि शब्द तन्मात्रा संहित कराव्यात.

ओं ह्रौं हः फट् ह्रूं शब्दतन्मात्रं संहरामि नमः। एकोद्घातेन चाकाशं शुद्धस्फटिकसन्निभम्। नासापुटशिखान्तस्थमाकाशामुपसंहरेत्

ॐ ह्रौं हः फट् ह्रूं, मी शब्द तन्मात्रा संहित करतो, नमस्कार; एक संहितेने, शुद्ध स्फटिकासारखे, नासापुटाच्या टोकाशी असलेले आकाश तन्मात्रा संहित करावी.

शोषणाद्यैर्द्देशुद्धिं कुर्यादेवं क्रमात्तः। शुष्कं कलेवरं ध्यायेत् पादाद्यञ्च शिखान्तकम्

शोषण वगैरे उपायांनी, या क्रमाने स्थान शुद्ध करावे; पायापासून शिखेपर्यंत कोरडे शरीर ध्यानात आणावे.

यं बीजेन वं बीजेन ज्वालामालासमायुतम् । देहं रमित्यनेनैव ब्रह्मरन्ध्राद्विनिर्गतम्

'यं' आणि 'वं' या बीजाक्षरांनी, ज्वाळांच्या माळेने शरीर वेढले जाते; अशा प्रकारे, हे शरीर ब्रह्मरंध्रातून बाहेर नेले जाते.

बिन्दुन्ध्यात्वा चामृतस्य तेन भस्म कलेवरम्। सम्प्लावयेल्लमित्यस्मात् देहं सम्पाद्य दिव्यकम्

बिंदूला अमृत म्हणून ध्यानात घेऊन, त्या अमृताने शरीर राखेने व्यापावे; असे केल्याने शरीर दिव्य होते.

न्यासं कृत्वा करे देहे मानसं यागमाचरेत्। विष्णुं साङ्गं हृदि पद्मे मानसैः कुसुमादिभि

हातावर आणि शरीरावर न्यास करून, मनाने याग करावा; हृदयातील कमळात, मनोमय फुलांनी वगैरे, अंगोपांगांसह विष्णूची पूजा करावी.

मूलमन्त्रेण देवेशम्प्रार्च्चयेद्भुक्तिमुक्तिदम्। स्वागतं देवदेवेश सन्निधौ भव केशव

मूलमंत्राने देवेश्वराची, जो भोग आणि मोक्ष देतो, पूजा करावी: 'स्वागत आहे देवदेवेश, केशवा, या ठिकाणी तू उपस्थित रहा.'

गृहाण मानसीं पूजां यथार्थं परिभाविताम्। आधारशक्तिः कूर्माथ पूज्योनन्तो मही ततः

ही मनोमय पूजा, नीट विचारपूर्वक केलेली, तू स्वीकार कर; आधारशक्ती म्हणजे कूर्म, मग अनंताची पूजा करावी आणि नंतर पृथ्वीची.

मध्येग्न्यादौ च धर्माद्या अधर्मादीन्द्रमुख्यगम् । सत्त्वादि मध्ये पद्मञ्च मायाविद्याख्यतत्त्वके

मध्यभागी अग्नी वगैरे, धर्मादी आणि अधर्मात इंद्र प्रमुख, हे सर्व असतात; मध्यभागी कमळ आणि माया, अविद्या ही तत्त्वे असतात.

कालतत्त्वञ्च सूर्यादिमण्डलं पक्षिराजकः। मध्ये ततश्च वायव्यादीशान्ता गुरुपङ्क्तिकाः

काळाचं तत्त्व, सूर्य व इतर मंडळं, पक्षीराज, आणि मधोमध वायूपासून ईशानापर्यंतच्या देवतांची व गुरुंची ओळ असं सर्व आहे.

गणः सरस्वती पूज्या नारदो नलकूबरः। गुरुर्गरुपादुका च परो गुरुश्च पादुका

त्या गणात सरस्वती पूजनीय आहे, नारद, नलकूबर, गुरु, गुरुंच्या पादुका, श्रेष्ठ गुरु आणि पादुका यांचा समावेश आहे.

पूर्वसिद्धाः परसिद्धाः केशरेषु च शक्तयः। लक्ष्मीः सरस्वती प्रीतिः कीर्त्तिः शान्तिश्च कान्तिका

पूर्वी सिद्ध झालेले, नंतर सिद्ध झालेले, केशरांतील शक्ती, लक्ष्मी, सरस्वती, प्रीती, कीर्ती, शांती आणि कांती ह्या सगळ्या आहेत.

पुष्टिस्तुष्टिर्म्महेन्द्राद्या मध्ये चावाहितो हरिः । धृतिः श्रीरतिकान्त्याद्या मूलेन स्थापितोऽच्युतः

पुष्टी, तुष्टी, मधोमध इंद्र व इतर देव, आणि हरि यांची आवाहन केलेली असते; धैर्य, श्री, रती, कांती वगैरे, आणि मुळाशी अच्युताची स्थापना केलेली असते.

ओं अभिमुखो भवेत् प्रार्थ्य प्राच्यां सन्निहितो भव। विन्यस्यार्घ्यादिकं दत्त्वा गन्धाद्यैर्मूलतो यजेत्

ॐ. समोर पाहून, प्रार्थना करून, पूर्व दिशेला उपस्थित राहावं; अर्घ्य वगैरे ठेवून, सुगंध वगैरेने मुळाशी पूजा करावी.

ओं भीषय भीषय हृत् शिरस्त्रासय वै पुनः। मर्द्दय मर्द्दय शिखा अग्न्यादौ शस्त्रतोस्त्रकं

ॐ. भय दाखव, भय दाखव! पुन्हा हृदय व डोक्यात भीती निर्माण कर; चिरड, चिरड! शिखा, अग्नी वगैरे, शस्त्र व अस्त्र.

रक्ष रक्ष प्रध्वंसय प्रध्वंसय कवचाय नमस्ततः। ओं ह्रूं फट् अस्त्राय नमो मूलबीजेन चाङ्गकम्

रक्षा कर, रक्षा कर! नष्ट कर, नष्ट कर! कवचाला नमस्कार; ॐ ह्रूं फट्, अस्त्राला, मूलबीज व अंगांना नमस्कार.

पूर्व्वदक्षाप्यसौम्येषु मूर्त्त्यावरणमर्च्चयेत्। वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

पूर्व, दक्षिण, पश्चिम आणि उत्तर दिशांना, आवरणासह मूर्तींची पूजा करावी—वसुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध.

अग्न्यादौ श्रीधृतिरतिकान्तयो मूर्त्तयो हरेः। शङ्खचक्रगदापद्ममग्न्यादौ पूर्व्वकादिकम्

अग्नी वगैरे ठिकाणी, श्री, धैर्य, रती आणि कांती ह्या हरिच्या मूर्ती; शंख, चक्र, गदा, कमळ, अग्नीपासून पूर्वेकडून पुढे.

शार्ङ्गञ्च मुषलं खङ्गं वनमालाञ्च तद्बहिः। इन्द्राद्याश्च तथानन्तो नैर्ऋत्यां वरुणस्ततः

शार्ङ्ग धनुष्य, मुसळ, तलवार आणि वनमाळा बाहेर; इंद्र व इतर, आणि अनंत, नैऋत्येला वरुण नंतर.

ब्रह्नेन्द्रेशानयोर्मध्ये अस्त्रावरणकं बहिः। ऐरावतस्ततश्छागो महिषो वानरो झषः

ब्रह्मा, इंद्र आणि ईशान यांच्या मध्ये, बाहेर अस्त्रांचं आवरण; मग ऐरावत, बकरा, म्हैस, वानर आणि मासा.

मृगः शशोऽथ वृषभः कूर्म्मो हंसस्ततो बहिः। पृश्निगर्भः कुमुदाद्या द्वारपाला द्वयं द्वयम्

हरिण, ससा, नंतर वृषभ, कासव, हंस, मग बाहेर; पृष्णिगर्भ, कुमुद वगैरे, दोन दोन द्वारपाल.

पूर्व्वाद्युत्तरद्वारान्तं हरिं नत्वा बलिं बहिः। विष्णुपार्षदेभ्यो नमो बलिपीठे बलिं ददेत्

पूर्व व उत्तर दरवाज्याशी हरीला वंदन करून, बाहेर बळी द्यावा; विष्णूच्या पार्षदांना नमस्कार करून, बळीपीठावर बळी अर्पण करावा.

विश्वाय विश्वक्सेनात्मने ईशानके यजेत्। देवस्य दक्षिणे हस्ते रक्षासूत्रञ्च बन्धयेत्

विश्व व विश्वक्सेन यांना ईशान कोपऱ्यात पूजा करावी; देवाच्या उजव्या हाताला रक्षासूत्र बांधावं.

संवत्सरकृतार्चायाः सम्पूर्णफलदायिने। पवित्रारोहणायेदं कौतुकं धारय ओं नमः

संपूर्ण वर्षभर केलेल्या पूजेचे पूर्ण फळ देणाऱ्याला; पवित्रा धारण करण्यासाठी हे कौतुक घालावं—ॐ, नमस्कार.

उपवासादिनियमं कुर्याद्वै देवसन्निधौ। उपवासादिनियतो देवं सन्तोषयाम्यहम्

देवाच्या सान्निध्यात उपवास वगैरे नियम पाळावेत; उपवास वगैरे करून मी देवाला संतुष्ट करतो.

कामक्रोधादयः सर्वे मा मे तिष्ठन्तु सर्वथा। अद्यप्रभृति देवेश यावद्वैशेषिकं दिनम्

सर्व इच्छा, क्रोध वगैरे काहीही माझ्यात राहू नयेत; आजपासून, हे देवेश, विशेष दिवसापर्यंत.

यजमानो ह्यशक्तश्चेत् कुर्य्यान्नक्तादिकं व्रती। हुत्वा विसर्जयेत् स्तुत्वा श्रीकरन्नित्यपूजनम्

यजमान अशक्त असेल तर व्रतीने नक्तव्रत वगैरे करावं; हवन करून, देवाला विसर्जन द्यावं, स्तुती करावी आणि नित्यपूजा करावी.

अग्निरुवाच विशेदनेन मन्त्रेण यागस्थानञ्च भूषयेत्। नमो ब्रह्मण्यदेवाय श्रीधरायाव्ययात्मने

अग्नी म्हणाला: या मंत्राने यज्ञस्थळाची शोभा वाढवावी — 'ब्राह्मणांचे देव, श्रीधर, अविनाशी आत्मा, त्यांना नमस्कार.'

ऋग्यजुः सामरूपाय शब्ददेहाय विष्णवे। विलिख्य मण्डलं सायं यागद्रव्यादि चाहरेत्

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद यांचा रूप असलेल्या, शब्दरूप असलेल्या विष्णूला — संध्याकाळी मंडळ आखून, यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री आणावी.