ଅଗ୍ନିପୁରାଣମ୍

ହୃତ୍‌ପୁଣ୍ଡରୀକେ ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ଯକାରଂ ସୂର୍ଯ୍ଯଦୈଵତମ୍। ଦ୍ଵାସପ୍ତତିସହସ୍ତ୍ରାଣି ହୃଦଯାଦଭିନିଃ ସୃତାଃ

ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ 'ୟ' ଅକ୍ଷରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଭାବରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ହୃଦୟରୁ ବହୁତ ଚାନେଲ, ସତ୍ତରି ଦୁଇ ହଜାର ନାଡି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

କଲାଷୋଡଶସଂଯୁକ୍ତ ମକାରଂ ତତ୍ର ଵିନ୍ଯସେତ୍। ତନ୍ମଧ୍ଯେ ଚିନ୍ତଯେନ୍ମନ୍ତ୍ରୀ ବିନ୍ଦୁଂ ଵହ୍ନେସ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍

ସେଠି 'ମ' ଅକ୍ଷରକୁ ଷୋଳ ଅଂଶ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ; ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅଗ୍ନିର ବିନ୍ଦୁ ଓ ମଣ୍ଡଳକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।

ହକାରଂ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତତ୍ର ପ୍ରଣଵେନ ସୁରୋତ୍ତମଃ। ଓଂ ଆଂ ପରମେଷ୍ଠ୍ଯାତ୍ମନେ ଆଂ ନମଃ ପୁରୁଷାତ୍ମନେ

ସେଠି 'ହ' ଅକ୍ଷରକୁ ପ୍ରଣବ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ; 'ଓଁ ଆଁ', ପରମ ଆତ୍ମା ପାଇଁ; 'ଆଁ', ପୁରୁଷ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର।

ଓଂ ଵାଂ ମନୋନିଵୃତ୍ତ୍ଯାତ୍ମନେ ନାଞ୍ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନେ ନମଃ। ଓଂ ଵା ନମଃ ସର୍ଵାତ୍ମନେ ଇତ୍ଯୁକ୍ତାଃ ପଞ୍ଚ ଶକ୍ତଯଃ

'ଓଁ ବାଁ', ମନ ନିବୃତ୍ତି ଆତ୍ମା ପାଇଁ; 'ନାଁ', ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର; 'ଓଁ ବା', ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଶକ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ସ୍ଥାନେ ତୁ ପ୍ରଥମା ଯୋଜ୍ଯା ଦ୍ଵିତୀଯା ଆସନେ ମତା। ତୃତୀଯା ଶଯନେ ତଦ୍ଵଚ୍ଚତୁର୍ଥୀ ପାନକର୍ମ୍ମଣି

ପ୍ରଥମଟି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିତୀୟଟି ବସିବାରେ; ତୃତୀୟଟି ଶୟନ କରିବାରେ; ଚତୁର୍ଥଟି ପାନ କରିବା କାମରେ।

ଗ୍ରତ୍ଯର୍ଚ୍ଚାଯାଂ ପଞ୍ଚମୀ ସ୍ଯାତ୍ପଞ୍ଚୋପନିଷଦଃ ସ୍ମୃତାଃ। ହୁଙ୍କାରଂ ଵିନ୍ଯସେନ୍ମଧ୍ଯେ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରମଯଂ ହରିମ୍

ଗ୍ରତ୍ୟର୍ଚ୍ଚାର ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ, ପାଞ୍ଚଟି ଉପନିଷଦ୍ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ମଧ୍ୟରେ 'ହୁଁ' ଶବ୍ଦ ରଖି, ମନ୍ତ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ଯାଂ ମୂର୍ତି ସ୍ଥାପଯେତ୍ତସ୍ମାତ୍ ମୂଲମନ୍ତ୍ରଂ ନ୍ଯସେତ୍ତତଃ। ଓଂ ନମୋଂ ଭଗଵତେ ଵାସୁଦେଵାଯ ମୂଲକମ୍

ଯେଉଁଠି ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରାଯିବ, ସେଠି ମୂଳମନ୍ତ୍ର ରଖିବା ଦରକାର। 'ଓଁ ନମଃ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ' ଏହି ମୂଳମନ୍ତ୍ର।

ଶିରୋଘ୍ରାଣଲଲାଟେଷୁ ମୁଖକଣ୍ଠହୃଦି କ୍ରମାତ୍। ଭୁଜଯୋର୍ଜଙ୍ଘଯୋରଙ୍ଘ୍ର୍ଯୋଃ କେଶଵଂ ଶିରସି ନ୍ଯସେତ୍

ମୁଣ୍ଡ, ନାକ, ଲାଲାଟ, ମୁଁହ, କଣ୍ଠ ଓ ହୃଦୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ, ମୁଣ୍ଡରେ କେଶବଙ୍କୁ ରଖିବାକୁ ଉଚିତ।

ନାରାଯଣଂ ନ୍ଯସେଦ୍ଵକ୍ତ୍ରେ ଗ୍ରୀଵାଯାଂ ମାଧଵଂ ନ୍ଯସେତ୍। ଗୋଵିନ୍ଦଂ ଭୁଜଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁ ଚ ହୃଦେଯେ ନ୍ଯସେତ୍

ମୁଁହରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ, କଣ୍ଠରେ ମାଧବଙ୍କୁ, ଦୁଇ ହାତରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଓ ହୃଦୟରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ରଖିବା ଉଚିତ।

ମଧୁସୂଦନକଂ ପୃଷ୍ଠେ ଵାମନଂ ଜଠରେ ନ୍ଯସେତ୍। କଟ୍ଯାନ୍ତ୍ରିଵିକ୍ରମଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଜଙ୍ଘାଯାଂ ଶ୍ରୀଧରଂ ନ୍ଯସେତ୍

ପିଠିରେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ, ପେଟରେ ବାମନଙ୍କୁ, କମରରେ ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ଓ ଜଂଘାରେ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ରଖିବା ଉଚିତ।

ହୃଷୀକେଶଂ ଦକ୍ଷିଣାଯାଂ ପଦ୍ମନାଭଂ ତୁ ଗୁଲ୍ଫକେ। ଦାମୋଦରଂ ପାଦଯୋଶ୍ଚ ହୃଦଯାଦିଷଡଙ୍ଗକମ୍

ଡାହାଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ, ଗୁଲ୍ଫରେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ, ପାଦରେ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ରଖିବା ଦରକାର। ଏହି ହୃଦୟ ଆଦି ଛଅ ଅଙ୍ଗ।

ଏତତ୍ ସାଧାରଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତମାଦିମୂର୍ତ୍ତେସ୍ତୁ ସତ୍ତମ। ଅଥଵା ଯସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ପ୍ରାରବ୍ଧଂ ସ୍ଥାପନଂ ଭଵେତ୍

ଏହିପରି ମୂଳ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ସାଧାରଣ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହାଯାଇଛି। କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ଥାପନ କରାଯିବ, ସେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ତସ୍ଯୈଵ ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ସଜୀଵକରଣଂ ଭଵେତ୍। ଯସ୍ଯା ମୂର୍ତ୍ତେସ୍ତୁ ଯନ୍ନାମ ତସ୍ଯାଦ୍ଯଂ ଚାକ୍ଷରଂ ଚ ଯତ୍

ସେଇ ଦେବତାଙ୍କ ନିଜ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ସଞ୍ଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ମୂର୍ତ୍ତିର ଯେଉଁ ନାମ, ତାହାର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର।

ତତ୍ ସ୍ଵରୈର୍ଦ୍ଵାଦଶୈର୍ଭେଦ୍ଯଂ ହ୍ଯଙ୍ଗାନି ପରିକଲ୍ପଯେତ୍। ହୃଦଯାଦୀନି ଦେଵେଶ ମୂଲଞ୍ଚ ଦଶମାକ୍ଷରମ୍

ସେଇ ଅକ୍ଷରକୁ ବାରଟି ସ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ଭାଗ କରି, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ହୃଦୟ ଆଦି ଅଙ୍ଗ ଓ ଦଶାକ୍ଷରୀ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରଖିବା ଉଚିତ।

ଯଥା ଦେଵେ ତଥା ଦେହେ ତତ୍ତ୍ଵାନି ଵିନିଯୋଜଯେତ୍। ଚକ୍ରାଵ୍ଜମଣ୍ଡଲେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଯଜେଦ୍ଗନ୍ଧାଦିନା ତଥା

ଦେବତାରେ ଯେପରି, ଦେହରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଦରକାର। ପଦ୍ମମଣ୍ଡଳରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ପୂର୍ଵ୍ଵଵଚ୍ଚାସନଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ସଗାତ୍ରଂ ସପରିଚ୍ଛଦମ୍। ଶୁଭଞ୍ଚକ୍ରଂ ଦ୍ଵାଦଶାରଂ ହ୍ଯପରିଷ୍ଟାଦ୍ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍

ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି, ଆସନ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ ଓ ସହଚରମାନେ ଭଲଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଏହାକୁ ଘେରିଥିବା ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶାର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

ତ୍ରିନାଭିଚକ୍ରଂ ଦ୍ଵିନେମି ଖରୈସ୍ତଚ୍ଚ ସମନ୍ଵିତମ୍। ପୃଷ୍ଠଦେଶେ ତତଃ ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯାଦୀନ୍ନିଵେଶଯେତ୍

ତିନି ନାଭି ଥିବା ଚକ୍ର, ଦୁଇଟି ନେମି ଓ କଠିନ କିଲି ଦ୍ୱାରା ସଜିତ, ପିଠି ପାଖରେ ପ୍ରକୃତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ରଖିବାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

ପୂଜଯେଦାରକାଗ୍ରେଷୁ ସୂର୍ଯ୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶଧା ପୁନଃ। କଲାଷୋଡଶସଂଯୁକ୍ତଂ ସୋମନ୍ତତ୍ର ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍

କିରଣର ଶିରାରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ସେଠି ଷୋଳ ଅଂଶ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ।

ସବଲଂ ତ୍ରିତଯଂ ନାଭୌ ଚିନ୍ତଯେଦ୍ଦେଶିକୋତ୍ତମଃ। ପଦ୍ମାଞ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶଦଲଂ ପଦ୍ମମଧ୍ଯେ ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ ନାଭିରେ ତିନିପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର। ଏବଂ ଦ୍ୱାଦଶ ପତ୍ର ଥିବା ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।

ତନ୍ମଧ୍ଯେ ପୌରୁଷୀଂ ଶକ୍ତି ଧ୍ଯାତ୍ଵାଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଚ ଦେଶିକଃ । ପ୍ରତିମାଯାଂ ହରି ନ୍ଯସ୍ଯ ତତ୍ର ତଂ ପୂଜଯେତ୍ ସୁରାନ୍

ସେହି ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷ ଶକ୍ତି ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂଜା କରିବା ପରେ, ପ୍ରତିମାରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ସେଠି ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିଃ ସମ୍ଯକ୍ ସାଙ୍ଗଂ ସାଵରଣଂ କ୍ରମାତ୍। ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରଵୀଜୈସ୍ତୁ କେଶଵାଦୀନ୍ ସମର୍ଚ୍ଚଯେତ୍

ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଆବରଣ କ୍ରମରେ, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କେଶବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଦ୍ଵାଦଶାରେ ମଣ୍ଡଲେ ତୁ ଲୋକପାଲାଦିକଂ କ୍ରମାତ୍। ପ୍ରତିମାମର୍ଚ୍ଚଯେତ୍ ପଶ୍ଚାଦ୍‌ଗନ୍ଧପୁଷ୍ପାଦିଭିର୍ଦ୍ଵିଜଃ

ଦ୍ୱାଦଶାର ମଣ୍ଡଳରେ, ଲୋକପାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ପୂଜା କରି, ପରେ ପ୍ରତିମାକୁ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱିଜଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

ପୌରୁଷେଣ ତୁ ସୂକ୍ତେନ ଶ୍ରିଯା ସୂକ୍ତେନ ପିଣ୍ଡିକାମ୍। ଜନନାଦିକ୍ରମାତ୍ ପଞ୍ଚାଜ୍ଜନଯେଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵାନଲମ୍

ପୌରୁଷ ସୂକ୍ତ ଓ ଶ୍ରୀ ସୂକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପିଠିକାକୁ ପୂଜା କରି, ଉତ୍ପତ୍ତିକ୍ରମରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ବୈଷ୍ଣବ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଚିତ।

ହୁତ୍ଵାଗ୍ନିଂ ଵୈଷ୍ଣଵୈର୍ମ୍ମନ୍ତ୍ରୈଃ କୁର୍ଯ୍ଯାଚ୍ଛାନ୍ତ୍ଯୁଦକଂ ବୁଧଃ। ତତ୍ ସିକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରତିମାମୂଦ୍‌ର୍ଧ୍ନି ଵହ୍ନିପ୍ରଣଯନଂ ଚରେତ୍

ବୈଷ୍ଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶାନ୍ତି ଜଳର କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍। ସେହି ଜଳକୁ ପ୍ରତିମାର ଶୀର୍ଷରେ ଛିଟି ଦେଇ, ଅଗ୍ନିକୁ ଆଣିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଦରକାର।

ଦକ୍ଷିଣେଗ୍ନିଂ ହୁତମିତି କୁଣ୍ଡେଗ୍ନିଂ ପ୍ରଣଯେଦ୍ ବୁଧଃ। ଅଗ୍ନିମଗ୍ନୀତି ପୂର୍ଵେ ତୁ କୁଣ୍ଡେଗ୍ନିଂ ପ୍ରଣଯେଦ୍ବୁଧଃ

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର କୁଣ୍ଡରୁ 'ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରାଯାଇଛି' ବୋଲି କହି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଗ୍ନିକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ୍। ପୂର୍ବରୁ 'ଅଗ୍ନିକୁ ଆମେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛୁ' ବୋଲି କହି, କୁଣ୍ଡରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଣିବା ଦରକାର।

ଉତ୍ତରେ ପ୍ରଣଯେଦଗ୍ନିମଗ୍ନିମଗ୍ନୀ ହଵାମହେ। ଅଗ୍ନିପ୍ରଣଯନେ ମନ୍ତ୍ରସ୍ତ୍ଵମଗ୍ନେ ହ୍ଯଗ୍ରିରୁଚ୍ଯତେ

ଉତ୍ତର ଦିଗରେ 'ଅଗ୍ନିକୁ ଆମେ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛୁ' ବୋଲି କହି ଅଗ୍ନିକୁ ଆଣିବା ଉଚିତ୍। ଅଗ୍ନିକୁ ଆଣିବା ସମୟରେ, ମନ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଏ — 'ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଗ୍ନି ନାମରେ ପରିଚିତ'।

ପଲାଶସମିଧାନାନ୍ତୁ ଅଷ୍ଟୋତ୍ତରସହସ୍ରକମ୍। କୁଣ୍ଡେ କୁଣ୍ଡେ ହୋମଯେଚ୍ଚ ଵ୍ରୀହୀନ୍ ଵେଦାଦିକୈସ୍ତଥା

ପ୍ରତ୍ୟେକ କୁଣ୍ଡରେ ଏକ ହଜାର ଏଠି ପାଳାଶ କାଠ ଦେଇ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବେଦ ମନ୍ତ୍ରରେ ହୋମ କରିବା ଦରକାର।

ସାଜ୍ଯାଂସ୍ତିଲାନ୍ ଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ମୂଲମନ୍ତ୍ରେଣ ଵୈ ଘୃତମ୍। କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍ତତଃ ଶାନ୍ତିହୋମଂ ମଧୁରତ୍ରିତଯେନ ଚ

ବ୍ୟାହୃତି ଓ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ରରେ ଘୃତ ଓ ତିଳ ମିଶାଇ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ୍। ତାପରେ ତିନି ପ୍ରକାର ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ହୋମ କରିବା ଦରକାର।

ଦ୍ଵାଦଶାର୍ଣୈଃ ସ୍ପୃଶେତ୍ ପାଦୌ ନାଭିଂ ହୃନ୍ମସ୍ତକଂ ତତଃ। ଘୃତଂ ଦଧି ପଯୋ ହୁତ୍ଵା ସ୍ପୃଶେନ୍ମୂର୍ଦ୍ଧନ୍ଯଥୋ ତତଃ

ଦ୍ୱାଦଶ ମନ୍ତ୍ରରେ ପାଦ, ନାଭି, ହୃଦୟ ଓ ମସ୍ତକକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍। ଘୃତ, ଦହି ଓ ଦୁଧ ହୋମ କରି ଏହା ପରେ ମସ୍ତକକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଦରକାର।