ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਧਿਆ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਵਿਘਟਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਨਾ, ਫਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਹੱਤੱਤੱਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤੱਤ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਵ੍ਯਕਤ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਦਾ ਜਨਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਜੋਤ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ, ਜੋ ਗੰਧ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਜੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਲ ਦੀ ਉਤਪੱਤਿ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਅੰਡਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਆਤਮਾ ਉਸ ਅੰਡੇ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ 'ਕਰਮਸ਼ੀਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਅਾਹ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੱਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬੁੱਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਜ ਵਿਸ਼ਿਆਂ—ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਤੇ ਗੰਧ—ਇਚਛਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ: ਚਮੜੀ, ਕੰਨ, ਨੱਕ, ਅੱਖਾਂ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ। ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਰ, ਗੁਦਾ, ਹੱਥ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਹੁਣ ਪੰਜ ਤੱਤ ਸੁਣੋ: ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੁ, ਅਗਨੀ, ਜਲ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਸੁਝਾਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਤ ਨੂੰ 'ਭ' ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। 'ਬ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧੀ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ। ਇੱਥੇ 'ਫ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਪ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਹਨ। 'ਨ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸੁਕਸ਼ਮ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਸਿਰ ਉੱਤੇ; 'ਧ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। 'ਦ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਰੂਪ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ; 'ਥ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਰਸ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। 'ਤ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਗੰਧ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੰਘਿਆਂ ਵਿੱਚ; 'ਣ' ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ; 'ਢ' ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ; 'ਡ' ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ; 'ਠ' ਜੀਭ ਵਿੱਚ; 'ਟ' ਨੱਕ ਵਿੱਚ; 'ਞ' ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। 'ਝ' ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ, 'ਜ' ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, 'ਛ' ਗੁਦਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ 'ਚ' ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। 'ਙ' ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪૃਥਵੀ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ; 'ਘ' ਪੇਟ ਵਿੱਚ; 'ਗ', ਜੋ ਅਗਨੀ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ। 'ਖ', ਜੋ ਵਾਯੁ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ; 'ਕ', ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। 'ਯ' ਅੱਖਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ, ਜਿਥੋਂ ਬਹੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਡੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ 'ਮ' ਅੱਖਰ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਉਸ ਥਾਂ, ਉੱਤਮ ਆਚਾਰਯ 'ਹ' ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੱਖੇ: 'ਓਮ ਆਂ, ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਸਰੂਪ; ਆਂ, ਪੁਰੁਸ਼ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਨ।' 'ਓਮ ਵਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਲਯਾ ਲਈ; ਵਿਸ਼ਵ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਓਮ ਵਾ, ਸਭ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਮਨ।' ਇਹ ਪੰਜ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਕਹੀ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੀ ਬੈਠਣ ਵਿੱਚ, ਤੀਜੀ ਲੇਟਣ ਵਿੱਚ, ਚੌਥੀ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗ੍ਰਤਿਆਰਚਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਪੰਜ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਸਮਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ 'ਹੁਂ' ਅੱਖਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ 'ਓਮ ਨਮੋ ਭਗਵਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ' ਰੱਖੋ। ਸਿਰ, ਨੱਕ, ਮੱਥੇ, ਮੂੰਹ, ਗਲ੍ਹ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ, ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਗਲ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ, ਵਿ਷ਣੂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਮਧੁਸੂਦਨ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ, ਵਾਮਨ ਨੂੰ ਪੇਟ ਤੇ, ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਕਮਰ ਤੇ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਧਰ ਨੂੰ ਜੰਘਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਹ੍ਰੀਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ, ਪਦਮਨਾਭ ਨੂੰ ਟਖਣ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ ਨੂੰ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਇਹ ਹਨ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਛੇ ਅੰਗ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਰੂਪ ਦੀ ਆਮ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਵੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਲਈ, ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੱਖਰ ਵੀ। ਉਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰੋ। ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅਤੇ ਦਸ-ਅੱਖਰੀ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੋ। ਕਮਲ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਵਿ਷ਣੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਆਸਨ, ਉਸਦੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ; ਚੌਦਾਂ ਸਪੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਗਲਮਈ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੋਚੋ। ਤਿੰਨ ਨਾਭੀ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ, ਦੋ ਰਿਮਾਂ ਅਤੇ ਸਪੋਕਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ; ਫਿਰ, ਪਿੱਠ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੱਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਗੁਣਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ; ਉਥੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ। ਉੱਤਮ ਆਚਾਰਯ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।