ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ, ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਲਗਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁਕਰ ਜਾਂ ਬੁਧ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ, ਸ਼ੂਰਤਾ, ਸ਼ਕਤੀ, ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਧਰਮ ਆਦਿ ਕਈ ਗੁਣ ਹਨ, ਪਰ ਪਹਿਲਾ, ਸਤਵਾਂ, ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਦਸਵਾਂ ਘਰ 'ਕੋਣ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਬੁਧ ਸਾਰੇ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੇ ਲਗਨ ਤੋਂ ਤੀਜਾ, ਗਿਆਰਵਾਂ ਜਾਂ ਚੌਥਾ ਘਰ ਪਾਪ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਮ ਉੱਚਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਮਾਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਸਮਝ ਕੇ। ਹੱਥ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਕਦਮ ਦੂਰ, ਇੱਕ ਚੌਕਸ ਪੰਡਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਕੋਣ ਹੋਵੇ, ਚਾਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾ ਆਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪੰਡਾਲ ਇੱਕ ਜਾਂ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਉਗਰ, ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ (ਦਸ ਹੱਥ), ਜਾਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੋ ਹੱਥ ਵਧਾ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਅਠ ਪੰਡਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚੌਕੋਣ ਵੇਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੋਣ ਦੇ ਥੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ। ਵੇਦੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਥਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਨੌ ਜਾਂ ਪੰਜ ਅਗਨਿਕੁੰਡ, ਜਾਂ ਇੱਕ, ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ‘ਤੇ, ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਜਾਂ ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣੇ ਹਨ। ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਦੀ ਮਾਪ, ਸੌ ਪੂਜਾਵਾਂ ਲਈ ਇਕ ਮੁੱਠ, ਸੌ ਲਈ ਇਕ ਉਂਗਲ, ਹਜ਼ਾਰ ਲਈ ਇਕ ਹੱਥ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਲਈ ਦੋ ਹੱਥ। ਲੱਖ ਪੂਜਾਵਾਂ ਲਈ ਚੌਕੋਣ ਅਗਨਿਕੁੰਡ, ਕਰੋੜ ਲਈ ਅਠ ਹੱਥ; ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੰਦ-ਆਕਾਰ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤਿਕੋਣ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੇ-ਪਾਸਾ, ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਮਲ-ਆਕਾਰ, ਸ਼ਿਵ ਲਈ ਅਠ-ਪਾਸਾ; ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਕੁੰਡ ਢੰਢਾ ਖੋਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਭਰੇ ਹੋਏ ਕੰਢੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਤਿੰਨ ਕੰਢੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਇਕ ਉਂਗਲ, ਵੈਦਿਕ ਅੱਗ ਲਈ; ਹਰ ਕੰਢਾ ਛੇ ਉਂਗਲ ਚੌੜਾ, ਜਾਂ ਇਕ, ਅਤੇ ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ। ਉਪਰ, ਯੋਨੀ ਰੱਖਣੀ ਹੈ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਪੀਪਲ ਪੱਤੇ-ਆਕਾਰ; ਉਚਾਈ ਇਕ ਉਂਗਲ, ਚੌੜਾਈ ਅਠ ਉਂਗਲ। ਲੰਬਾਈ ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਦੀ ਅੱਧੀ, ਅਧਾਰ ਕੁੰਡ ਦੇ ਗਲੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ; ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਕੁੰਡਾਂ ਲਈ ਯੋਨੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ। ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਰੁਖ ਪੂਰਬ, ਜਾਂ ਦੋ ਲਈ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ; ਅਗਨਿਕੁੰਡ ਦੇ ਚੋਵੀਹਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ 'ਉਂਗਲ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਲਖ, ਉਦੁੰਬਰਾ, ਅਸ਼ਵਤਥ, ਬਨਿਆਨ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਸ਼ਾਂਤੀ, ਆਤਮਾ, ਤਾਕਤ, ਸਿਹਤ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਹਨ। ਪੰਜ, ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਹੱਥ ਲੰਬਾਈ, ਇਕ ਹੱਥ ਦੂਰ ਰੱਖਣੀ; ਚੌੜਾਈ ਅੱਧੀ, ਆਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾਈ ਹੋਈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗੇ, ਲਾਲ, ਕਾਲੇ, ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੇ, ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ, ਚਿੱਟੇ, ਸੁਨਹਿਰੀ, ਕ੍ਰਿਸਟਲ-ਆਕਾਰ, ਇਹ ਝੰਡੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਲਾਲ ਝੰਡੇ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਨੀਲੇ, ਜੋ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹਨ; ਲੰਬਾਈ ਪੰਜ ਹੱਥ, ਚੌੜਾਈ ਅੱਧੀ; ਝੰਡੇ ਲੰਬੇ ਤੇ ਚੌੜੇ। ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਡੰਡੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜ ਹੱਥ ਲੰਬੇ; ਇਹ ਡੰਡੇ ਚੀਟੀ ਦੇ ਟੇਕ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਤ, ਜਾਂ ਬਲਦ ਦੇ ਸਿੰਗ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਚੇ, ਸੂਅਰ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ, ਜਾਂ ਚੌਕ ਤੋਂ, ਬਾਰਹ ਹਿੱਸੇ ਮਿੱਟੀ ਲਈ; ਅਠ ਵੈਕੁੰਠਾ ਲਈ, ਅਤੇ ਪਿਨਾਕੀ ਲਈ। ਪੰਜ ਕਸੇ ਪਦਾਰਥ, ਵਟ, ਉਦੁੰਬਰਾ, ਅਸ਼ਵਤਥ, ਆਮ, ਅਤੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਛਾਲ ਤੋਂ; ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਠ ਫਲ। ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ, ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ; ਉਚਿਤ ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਰਤਨ ਤੇ ਗਉ-ਸਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵੀ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਪੰਜ ਪਦਾਰਥ, ਗਉ-ਪੰਜ-ਅਮ੍ਰਿਤ, ਆਟੇ ਤੇ ਕਪੜੇ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ। ਹਜ਼ਾਰ ਛੇਦਾਂ ਵਾਲਾ ਘੜਾ, ਮੰਡਲ ਲਈ ਰੋਚਨਾ, ਅਤੇ ਸੌ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ—ਵਿਜਯਾ, ਲਕਸ਼ਮਣਾ, ਬਲਾ। ਗੁਡੂਚੀ, ਅਤਿਬਲਾ, ਪਾਠਾ, ਸਹਦੇਵਾ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ; ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸੁਵਰਚਸਾ ਵਾਧਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਹਰ ਇਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥ। ਰਖਿਆ ਲਈ ਤਿਲ ਤੇ ਦਰਭਾ ਦਾ ਢੇਰ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਭਸਮ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ; ਜੌ, ਗਹੂੰ, ਬੈਲ ਦੇ ਚੂਰਨ, ਗਿਆਨੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਉਨਲਾਈ ਲਈ ਕਪੂਰ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਘੜੇ ਦੇ ਪਾਸੇ; ਪਲੰਗ, ਦੋ ਤਕੀਆਂ, ਗੱਦਾ ਤੇ ਚਾਦਰ। ਧਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਲੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ; ਘੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲੀ ਪਤਿਲੀ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਛੜੀ। ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ-ਘੜਾ, ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਘੜੇ; ਨੀਂਦ ਲਈ ਇੱਕ ਘੜਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਕੁੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਘੜੇ; ਵਾਸ্তু, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਅਨਾਜ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਪਾਤ੍ਰ, ਚਾਦਰ ਤੇ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ। ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਤ੍ਰ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਪਾਤ੍ਰ; ਪਾਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਦਰ ਨਾਲ ਢੱਕੋ, ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰਾਈ ਲਿਆਓ। ਛਿੜਕਣ ਲਈ ਭੁੰਨਿਆ ਚੌਲ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਵਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ; ਆਹੁਤੀ ਲਈ ਢੱਕਣ ਵਾਲਾ ਪਾਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਤਾਮਬੇ ਦੀ ਕਟੋਰੀ। ਘੀ ਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲੀ ਪਤਿਲੀ ਪੈਰਾਂ ਲਈ ਉਨਲਾਈ; ਤਿੰਨ ਸੌ ਦਰਭਾ ਦੇ ਪੱਟ, ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਮਾਪਿਆ। ਚੌਕੋਣ ਤੇ ਚੌਕਸ ਪੱਟ, ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ; ਤਿਲ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ, ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ, ਅੱਧਾ ਪਾਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ ਪਾਤ੍ਰ। ਅਠਾਈ ਪਦਾਰਥ: ਧੂਪ-ਪਾਤ੍ਰ, ਕਟੋਰੀਆਂ, ਟोकਰੀ, ਆਸਨ, ਪੰਖਾ, ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ। ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ, ਗੁਗਲ, ਘੀ ਦੇ ਦੀਵੇ, ਧੂਪ, ਅਟੁੱਟ ਚੌਲ, ਤਿੰਨ ਧਾਗਿਆਂ ਵਾਲਾ ਜਨੇਊ, ਗਉ-ਘੀ, ਜੌ, ਤਿਲ। ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਸ ਸ਼ੁਧੀ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ, ਦਸ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਛੜੀਆਂ, ਬਾਂਹ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਾਲੀ ਕਟੋਰੀ, ਅਤੇ ਹੱਥ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ। ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਛੜੀਆਂ ਅਰਕ, ਪਲਾਸ਼, ਖਦੀਰਾ, ਆਮ, ਪੀਪਲ, ਉਦੁੰਬਰਾ, ਸ਼ਾਮੀ, ਦੁਰਵਾ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਤੋਂ—ਕੁੱਲ ਇਕ ਸੌ ਅੱਠ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ੁਭ ਲਗਨ, ਪੰਡਾਲ, ਅਗਨਿਕੁੰਡ, ਯੋਨੀ, ਝੰਡੇ, ਪਾਤ੍ਰ, ਪਦਾਰਥ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਪੂਰਨ ਆਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।