ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਮਾ ਨੂੰ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਰਾਜਾ ਦੀ ਜੋਤ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵੇਖਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੂਰਤ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪੂਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਹਰ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮਰਾਜ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਦੁਸਟਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਜਨਮਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪਰਜਨ੍ਯ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਦੰਡ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਮਝਾਈ। "ਰਾਜਾ ਜਦੋਂ ਉੱਚਾ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੰਡ ਲਗਾਉਣਾ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਜੌ ਦੇ ਦਾਣੇ ਇਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਇਕ ਮਾਸ਼ਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਸੱਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਲਾ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਾਸ਼ਾ ਇਕ ਸੁਵਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਸੁਵਰਣਾਂ ਦਾ ਇਕ ਨਿ਷ਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ ਨਿ਷ਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਧਰਣਾ। ਇਹ ਮਾਪ ਤਾਮਾ, ਚਾਂਦੀ, ਸੋਨੇ ਲਈ ਨਿਧਾਰਤ ਹਨ।" "ਦੰਡ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ, ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਮੱਧਮ ਪੰਜ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਆ ਕੇ ਦੱਸੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਵਾਪਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਜਾਂ ਉਲਟ ਨੀਤ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਏਨਾ ਹੀ ਦੰਡ ਦੇ ਹਕਦਾਰ ਹਨ।" "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ ਜਾਵੇ—ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਮਾਨਤ ਦਾ ਗਲਤ ਵਾਪਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਅਮਾਨਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਕਪੜਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਮਾਨਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਜੋ ਰੱਖਵਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਮੰਗੇ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰ ਵਾਂਗ ਦੰਡ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਦੋਹਰਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਵੇਚ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਕੋਈ ਕਾਰੀਗਰ ਜੇ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੱਢ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੰਡ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਕਰਕੇ ਦੱਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਚੀਜ਼ ਵਾਪਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੱਸ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਵਾਪਸ ਦੇ ਸਕਦਾ।" "ਜੇ ਕੁੜੀ ਦੇਣ ਦੀ ਰਸਮ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਦੋ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੰਡ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸੱਚੀ ਨੀਤ ਤੇ ਬੋਲਣ 'ਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖਣ 'ਚ ਪੂਰਨ ਪੂਣ ਹੈ।" "ਕੋਈ ਵਪਾਰੀ ਜੇ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੇਚੇ, ਉਹ ਛੇ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੁਆਲਾ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਅੱਧਾ ਧਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾਵੇ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇਕ ਮੁਦਰਾ ਲਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਸੋ ਧਨੁਖਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਇਹ ਮਾਪ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਓਟਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪੈਦਾ ਨਾਂ ਵੇਖੇ।" "ਜੇ ਬਿਨਾ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਖੇਤ ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੰਡ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਦਾ ਘਰ, ਬਾਗ ਜਾਂ ਖ਼ੇਤ ਜਬਰ ਨਾਲ ਹੜਪ ਲਵੇ, ਉਹ ਪੰਜ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ, ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿਚ ਦੋ ਸੌ। ਜਿਹੜੇ ਹੱਦਾਂ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਦੰਡ ਦੇ ਹਕਦਾਰ ਹਨ।" "ਜੇ ਕਿਸੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ, ਉਹ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ; ਵੈਸ਼ ਨੇ ਦੋ ਸੌ। ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਦੰਡ ਮਿਲੇ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ, ਪੰਜਾਹ ਜੁਰਮਾਨਾ; ਵੈਸ਼ ਲਈ ਪਚੀਹ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਬਾਰਾਂ। ਵੈਸ਼ ਨੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ, ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਦੰਡ। ਸ਼ੂਦਰ ਨੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜੀਭ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ।" "ਸ਼ੂਦਰ ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡ ਮਿਲੇ। ਜਿਹੜਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂ ਦੇਖੀ ਗੱਲ 'ਚ ਝੂਠੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੰਡ ਦੋਹਰਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਬੁਰੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਕਰੇ, ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਦੰਡ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਗਲਤੀ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਅੱਧਾ ਦੰਡ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।" "ਮਾਂ, ਪਿਉ, ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਸੱਸੁਰ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਸੌ ਜੁਰਮਾਨਾ ਦੇਵੇ।" "ਕਿਸੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਅੰਗ ਨਾਲ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਅੰਗ ਤੁਰੰਤ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਜਮੀਨ ਤੇ ਥੂਕ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਹੋਠਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾਣ; ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਲਿੰਗ; ਅਸ਼ਲੀਲ ਬੋਲ ਕੱਢੇ, ਤਾਂ ਗੁਦਾ।" "ਜੇ ਘਟੀਆ ਜਾਤ ਵਾਲਾ ਉੱਚੀ ਸੀਟ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਉਸ ਦੀ ਚੁਤ ਕੱਟੀ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਅੰਗ ਗਲਤ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਅੰਗ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ।" "ਕੋਈ ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਘੋੜਾ ਜਾਂ ਊਂਠ ਮਾਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਤੇ ਹੱਥ ਅੱਧੇ ਕੱਟੇ ਜਾਣ। ਜਿਹੜਾ ਬੇਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੋਨੇ ਦਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰੇ।" "ਰਸਤੇ, ਹੱਦ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ 'ਚ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਚੋਰੀ ਜਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇ, ਉਹ ਦੋਹਰਾ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਵੇ, ਚਾਹੇ ਜਾਣ-ਬੁਝ ਕੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੀ ਵਿਚ। ਉਹ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਲਾਭ ਜਾਂ ਉਪਜ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰੇ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਆਂ ਤੋਂ ਰੱਸੀ ਜਾਂ ਘੜਾ ਲੈ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸਰਵਜਨਕ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੱਸੀ ਕੱਟੇ, ਉਹ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਦੰਡਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਜੇ ਦੱਸ ਘੜੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਨਾਜ ਚੋਰੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਗਿਆਰਾਂ ਗੁਣਾ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਔਰਤ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਜਿਹੜਾ ਚੋਰ ਜਿਹੜੇ ਅੰਗ ਨਾਲ ਚੋਰੀ ਕਰਦਾ, ਰਾਜਾ ਉਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਜਬਤ ਕਰ ਲਵੇ।" "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਬਜ਼ੀ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਲੈ ਲਵੇ, ਉਹ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਚੋਰੀ ਕਰੇ, ਤੇ ਉਹ ਬੁਰਾ ਮਨਸੂਬਾ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਸਮਝਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।