ਅਗ੍ਨਿਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬੜੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸੱਤ ਅਟੱਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਲੀ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਹੋਰ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੌਂਸਠ, ਸੱਤ ਸੌ ਅਤੇ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਖਾਨਿਆਂ ਵਾਲੇ ਖੰਡ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਲਾਈਨ ਅਤੇ ਅੱਠ ਅਸ਼ੁਭ ਘੇਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਲਾਈਨ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲਾਈਨ, ਚੋਵੀ ਲੋਟਸ, ਬਤੀ ਲਾਈਨ-ਲੋਟਸ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਲੋਟਸ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਚਾਲੀ ਲਾਈਨਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਲਾਈਨਾਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਛੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪੰਜ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜਾ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ, ਸੁੰਦਰ ਦੁਸਰੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਲਈ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਅੰਦਰ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਚਾਰ; ਦੋ-ਦੋ ਹਟਾ ਕੇ, ਛੇ ਸੋਹਣੇ ਅਲੰਕਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਰਵਾਜੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਪੰਜ ਪੰਜ ਲਾਈਨਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੇਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਯਜਨਾ ਲਈ ਮੰਗਲਮਈ ਚੱਕਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਮੱਧ ਦੇ ਲੋਟਸ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਖੜੀ ਉੱਤੇ ਪਦਮਨਾਭ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ, ਦੱਖਣੀ ਪੰਖੜੀ ਉੱਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਅਗਨੀ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਾਯੂ, ਪੱਛਮੀ ਪੰਖੜੀ ਉੱਤੇ ਆਦਿਤਯ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਿਗ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦ, ਉੱਤਰੀ ਪੰਖੜੀ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਾਨ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਦੂਜੇ ਚੱਕਰ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਸਮ, ਅਥਰਵ, ਆਕਾਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਜਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਧਰਤੀ, ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ, ਜੀਭ, ਨੱਕ ਅਤੇ ਸੋਲਵੀਂ ਪਦਵੀ ਭੂਰ, ਭੁਵ: ਅਤੇ ਸ੍ਵ: ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਮਹਰ, ਜਨਸ, ਤਪ, ਸਤਯ, ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ, ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ, ਉਕਥ, ਸ਼ੋਡਸ਼ੀ ਅਤੇ ਵਾਜਪੇਯ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਅਪਤੋਰੀਯਾਮਾ, ਮਨ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਧੁਨੀ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਗੰਧ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਵੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਤੱਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਵਾਸੁਦੇਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਰੂਪਾਂ ਦੀ, ਮਨ, ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਨੱਕ, ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਤੀ ਨੂੰ ਲੋਟਸ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੋ। ਚੌਥੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਮਲਦਵਾਰ ਅਤੇ ਜਨਨੇਂਦ੍ਰ, ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਸੁਆਮੀ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਆਦਿ ਛੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਚੱਕਰ-ਲੋਟਸ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਅੱਠ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਫਿਰ ਛੇ, ਪੰਜ ਤੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਹੁਣ, ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨਾਂ ਖਿੱਚੋ: ਮੱਧ ਦਾ ਭਾਗ ਪੀਲਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਹੋਣ। ਪੰਖੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਪ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨੀ ਹੋਵੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਸਭ ਚਿੱਟੀਆਂ। ਲੋਟਸ ਦੇ ਜੋੜ ਚਿੱਟੇ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਕਾਲਾ ਜਾਂ ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਲਾਓ। ਕੇਸਰ ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲੇ, ਕੋਨੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਨਾਲ ਭਰੋ। ਯੋਗਪੀਠ ਨੂੰ ਹਰ ਰੰਗ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਓ। ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਬੇਲਾਂ, ਛਤਰੀਆਂ, ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਾਓ। ਆਸਨ ਦੇ ਮੁਖ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ, ਲਾਲ ਤੇ ਪੀਲਾ ਤੇਜ ਲਈ ਵਰਤੋ। ਨੀਲਾ ਰੰਗ ਅਲੰਕਾਰ ਵਧਾਏ, ਕੋਨੇ ਚਿੱਟੇ ਰੱਖੋ। ਭਦ੍ਰਕਾ ਦੀ ਭਰਾਈ ਇੰਝ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ। ਅਰਕਾ ਦੇ ਬੀਜ ਕਾਲੇ, ਲਾਲ ਲਾਈਨਾਂ ਨਾਲ; ਬਾਹਰ ਚਿੱਟੀਆਂ, ਕਾਲੀਆਂ, ਲਾਲ ਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਪੀਲੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਹੋਣ। ਚੌਲ ਆਦਿ ਦਾ ਚੂਰਨ ਚਿੱਟਾ, ਕਸੁੰਭ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲਾਲ, ਹਲਦੀ ਤੋਂ ਪੀਲਾ, ਸੜੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਕਾਲਾ। ਸ਼ਮੀ ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬੀਜ ਕਾਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਗੂੜ੍ਹੇ। ਚਾਰ ਲੱਖ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮਾਪ ਹੈ। ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬੁੱਧੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ, ਹਜ਼ਾਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਲਈ; ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੱਖ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਹੋਮ ਵੀ ਬਰਾਬਰ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪ੍ਰਾਰੰਭਿਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਵਰਤ ਰੱਖੋ। ਖੱਬਾ ਪੈਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰੱਖੋ ਤੇ ਦਾਨ ਨਾ ਲਵੋ; ਇੰਝ ਦੁੱਗਣੇ ਜਾਂ ਤਿਗਣੇ ਨਾਲ ਮੱਧਮ ਤੇ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਫਲ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਥੂਲ, ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਚਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਸ਼ਮ ਰੂਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਵਿਚਾਰ-ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਹਿਰਦੇ-ਆਧਾਰਿਤ, ਵਿਚਾਰ-ਰੂਪ ਚਿੱਤਰ ਸਦਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥੂਲ ਨੂੰ 'ਵੀਰਾਟ', ਸੁਖਸ਼ਮ ਨੂੰ 'ਲਿੰਗ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ; ਚੇਤਨਾ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਜੋਤ, ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ, ਜੋ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਕਦੰਬ ਫੁੱਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤ ਰੋਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ। ਇੰਝ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਇਕਤਾਂ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਟਕੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੇਦ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਮਾਪ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਰਨਾਂ ਚੈਨਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਵਲ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ, ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।