अग्निपुराणम्

पुरुषः, सम्पूर्णं यथाविधि देवप्रतिष्ठाविधानं कर्तुम् आरभते स्म। सः प्रथमं यथान्यायं बाह्याभ्यन्तरशुद्धिं कृत्वा, पञ्चगव्येन सम्यक् शुद्धिं करोति स्म। कुशजलैः, तीर्थोदकैरपि सम्प्रक्षालयन्, सर्वं क्षेत्रं विशुद्धं करोति। तदनन्तरं, समर्पणस्य निमित्तं, अर्धहस्तमात्रं सुविशालं चतुरस्रं रत्नमयं वा रमणीयं वालुकावेदिकां समुपकल्प्य, तस्यां सर्वतो विप्रकल्पयति। अष्टदिक्कुंभान् यथायोग्यं विन्यस्य, अष्टाक्षरमन्त्रेण 'पूर्व' इति प्रारभ्य, दीक्षितं वह्निं समानीय तत्र स्थापयति। 'त्वमग्ने द्यु' इति गायत्र्यन्तेन मन्त्रेण समिधं जुहोति, अष्टाक्षरमन्त्रेण शताष्टकृत्वः सर्पिषा होमं करोति। ततः आम्रपत्रैः शाखाभिः च शतशः मन्त्रैः अभिषिञ्चति, 'श्रीश्च ते' इति मन्त्रेण भगवतः शिरसि पुण्यं जलं सिञ्चति। ब्रह्ममन्त्रेण उत्थाप्य, 'उत्तिष्ठ वाक्पते' इति वदन्, 'तद्विष्णोः' इति मन्त्रेण देवालयाभिमुखं नेतुम् आरभते। हरिं शिबिकायां स्थापयित्वा, गीतसामवेदपाठपुरःसरैः शब्दैः सह नगरं परिभ्रम्य, देवालयद्वारे स्थापयति। स्त्रीभिः विप्रैः च सह अष्टमङ्गलकुंभैः हरिं अभिषिञ्च्य, चन्दनादिभिः पूजयित्वा, आचार्यः मूलमन्त्रम् उच्चारयति। ततः 'अतो देव' इति वदन्, वस्त्रादीन्यष्टार्घ्यं समर्पयति। शुभे मुहूर्ते 'देवस्य त्वा' इति पठित्वा देवमासनं स्थापयति। 'ॐ त्रिविक्रमाय नमः' इति मन्त्रेण, 'यो विश्वानि त्रिपद् विचक्रमे' इति च, स्थिरं पीठे देवमुपवेशयति। 'ध्रुवा द्यौरिति' 'विश्वतः चक्षुरिति' च मन्त्राभ्यां पञ्चगव्येन अभिषिच्य, गन्धोदकेन पुनः शुद्धिं करोति। पूजार्चनं सम्पूर्णं कृत्वा, सर्वाङ्गैः पार्षदैः च सह हरिं सम्मान्य, आत्मानं हरिस्वरूपेण ध्यायति, पृथिवीं तस्य आसनरूपेण पश्यति। भगवत्स्वरूपस्य द्वितीयं तेजोमयं रूपं चिन्तयित्वा, पञ्चविंशतितत्त्वयुक्तं जीवांशं आवाहयति। तद्वै चैतन्यं परमानन्दं, जाग्रत्स्वप्नरहितं, शरीरिन्द्रियमनःबुद्धिप्राणाहंकारवर्जितं च। ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु हृदयं स्थित्वा, हृदयात् प्रतिमायाम् प्रवेशयति—'स्थिरो भव परमेश्वर' इति प्रार्थयन्। प्रतिमायाम् जीवनं स्थापयित्वा, 'त्वमेवैकं ब्रह्मासि' इति बोधयति, प्राणवेन उपदिशति। तेजो ज्ञानं परं ब्रह्मैकमेव—एवं जीवनं स्थाप्य, प्राणवेन उपदिशति। हृदये स्पृष्ट्वा, 'संनिधापय' इति कर्म कुर्वन्, पुरुषसूक्तं ध्यायन्, गुह्यमन्त्रं पठति— 'नमो देवेश्वराय, तुष्टिपुष्टिप्रदाय, विज्ञानस्वरूपाय, ब्रह्मतेजस्सरूपिणे। निर्गुणरूपिणे, परपुरुषाय, महात्मने, अक्षराय, सनातनाय, विष्णोः, संनिधिं कुरु। यत्ते परं तत्त्वं, यच्च ज्ञानमयं रूपं, तत्सर्वमेकत्वेन अस्मिन्न् देहे प्रविष्टं, तदुद्बोधय।' आत्मनं च ब्रह्मादिपरिवारं च आवाह्य, तेषां नामभिः, आयुधादिभिः च स्वस्वमुद्राभिः स्थापयति। शुभयात्रादिकं दृष्ट्वा, हरिं सन्निहितं ज्ञात्वा, प्रणम्य, स्तोत्रैः, अष्टाक्षरमन्त्रेण च संपूजयति। ततः आचार्यः बहिः गत्वा, द्वारस्थौ चण्डप्रचण्डौ सम्पूज्य, वह्निकुण्डे गत्वा गरुडं स्थापयित्वा पूजयति। दिशां रक्षांसि च, दिशादेवांश्च, यथाविधि स्थाप्य पूजयति। विश्वक्सेनं स्थापयित्वा, शङ्खचक्रादिभिः पूजयति। सर्वेषां पार्षदानां भूतानां च होमं ददाति। आचार्याय वस्त्रस्वर्णादीनि ग्रामात् ददाति। यज्ञोपयोग्यं सर्वद्रव्यं आचार्याय समर्पयति। दक्षिणार्धं ऋत्विग्भ्यः ददाति। अन्येभ्यः अपि दक्षिणां दत्वा, ब्राह्मणान् भोजयति। ततः यजमानाय, वैष्णवमार्गेण, अकामफलानि ददाति। स्थापकः विष्णुं सपरिवारं नेतुं यथाविधि कर्तव्यं मन्यते। सर्वेषां देवतानां अयं सामान्यः विधिः, केवलं मूलमन्त्राः पृथक्, अन्यः क्रमः तु एक एव। श्रीभगवानुवाच—सर्वेषां देवतानां प्रतिष्ठां सम्यक् कथयामि। प्रथमं लक्ष्म्याः प्रतिष्ठां, तथैव देव्यो गणानाम्। सर्वं यथापूर्वं—मण्डपं, स्नानं, इत्यादिकं कृत्वा, शुभे पीठे श्रीं स्थापयित्वा, अष्टकुंभान् स्थापयति। घृताभिषेकं कृत्वा, मूलमन्त्रेण, पञ्चगव्येन च स्नापयित्वा, श्रीं सुवर्णवर्णां मृगनयनां नेत्रोन्मीलनं करोति। 'एहि भगवति' इति त्रिस्वादु ददाति। 'अश्वपूर्व' इति मन्त्रेण घटेन अभिषेकं करोति। 'कामोस्मि' इति मन्त्रेण दक्षिणतः, पश्चिमतः अभिषेकं करोति। 'चन्द्रं प्रभासाम्', 'त्यवर्ण' इति मन्त्राभ्यां उत्तरतः अभिषेकं करोति। 'उपैतु मे' इति मन्त्रेण आग्नेयतः, 'क्षुत्पिपासे' इति नैऋत्यतः, 'गन्धद्वारे' इति वायव्यतः अभिषेकं कृत्वा, मनःकामितरूपं सन्दधाति। ईशानकुंभेन सुवर्णमृदया शिरः स्नाप्य, एकोनाशीतिघटैः मन्त्रेण जलं निर्माय, पृथिवीं सम्प्रक्षालयति। सलिलदलेन, सौरभ्ययुक्तैः पुष्पैः, 'तन्मयावह' इति मन्त्रेण, 'या आनन्द' इत्यादिना स्तोत्रेण च समर्पयति। शायन्तीयस्तोत्रेण शय्यायां, श्रीसूक्तेन सन्निधौ, लक्ष्मीबीजमन्त्रेण चैतन्यशक्तिं स्थापयित्वा, पुनः पूजयति। श्रीसूक्तेन मण्डपं रचयित्वा, होमकुण्डेषु पद्मानि समर्पयति; अथवा, कर्णिकारपुष्पाणि संहृत्य, सहस्रशः वा शतशः अपि समर्पयति। गृह्योपकरणानि च अन्यानि श्रीसूक्तेन समर्प्य, पश्चात् सर्वसम्प्रदायिकं देवालयसंस्कारं यथापूर्वं करोति। एवं, श्रद्धया यथाविधि सर्वं सम्पाद्य, भगवतः श्रीहरेः श्रीलक्ष्म्याः च प्रतिष्ठां पूर्णां करोति, मन्त्रैः पूजया च सन्निधिं स्थापयति।