स्नानकर्मणि, मन्त्रद्वयं—‘ध्रुवा द्यौरिति’ च ‘विश्वतश्चक्षुरिति’—उच्चार्य, पञ्चगव्येन शुद्धिं कुर्यात्, ततो गन्धोदकेन पुनः स्नानं विधायेत्। पूजां सम्पूर्णां कृत्वा, सर्वाङ्गैः सह पार्षदगणैश्च हरिं सम्पूज्य, स्वस्वरूपं हरिस्वरूपमिव ध्यायेत्, पृथिवीं तस्यासनमिव पश्येत्। द्वितीयं स्वरूपं तस्य तेजोमयाणवसम्बद्धं चिन्तयेत्, तत्र प्राणशक्तिं पञ्चविंशतितत्त्वयुक्तां आवाहयेत्। स चेतना, परमानन्दस्वरूपा, जाग्रत्स्वप्नरहिताऽपि, देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जिता च। ब्रह्मादिभ्यः तृणपर्यन्तं सर्वेषां हृदयेषु स्थित्वा, तस्मात् हृदयात् प्रतिमाम् प्रविशन्ती, हे परमेश्वर, तत्र स्थिरा भव। प्रतिमायां प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा, त्वं ब्रह्मैकमेव, द्वितीयं नास्ति, इति निर्दिश्य, प्राणप्रवेशं सम्पाद्य, प्रणवेन उपदिशेत्। स एव प्रकाशः, विज्ञानं, परं ब्रह्म, अद्वितीयम्—प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा, प्रणवेनैव उपदेशः कार्यः। हृदये स्पृष्ट्वा, समीपनामकं विधिं सम्पाद्य, पुरुषसूक्तमनुस्मृत्य, गूढमन्त्रमिदं जपेत्—देवाधिदेवाय, तुष्टिपुष्टिप्रदाय, विज्ञानस्वरूपाय, ब्रह्मतेजस्सरिते नमः। गुणातीतस्वरूपाय, परमपुरुषाय, महात्मने, अक्षराय, सनातनाय, विष्णो, अत्र सन्निधिं कुरु। तव यत् परं वस्तु, तच्च विज्ञानमयं रूपं, यत् अस्मिन्शरीरे एकीकृतं, तद् उद्बोध्यताम्। आत्मनं च ब्रह्मादिपर्यन्तं पार्षदगणं च आवाह्य, तेषां स्वनामभिः स्थापनं कुर्यात्, आयुधादीनि स्वमुद्राभिः संप्रवेशयेत्। शुभयात्रादिकं दृष्ट्वा, हरिं सन्निहितमिति विज्ञाय, साष्टाङ्गं प्रणम्य, स्तोत्रैः स्तुत्वा, अष्टाक्षरमन्त्रं च अन्यांश्च जपेत्। आचार्यः द्वारस्थौ चण्डं प्रचण्डं च बहिर्गत्वा पूजयेत्; वह्निकुण्डं प्राप्त्वा, गरुडं संस्थाप्य पूजयेत्। दिशां रक्षांसि च, दिग्देवताः च यथाविधि स्थाप्य पूजयेत्; विश्वक्सेनं स्थाप्य, शङ्खचक्रादिभिः पूजयेत्। सर्वेषां पार्षदानां भूतेषु च हविरार्पयेत्; ग्रामात् वस्त्रस्वर्णादीनि गुरवे दद्यात्। यज्ञोपयोग्यं सर्वद्रव्यं गुरवे समर्पयेत्; दक्षिणार्धं होत्रृभ्यः दद्यात्। अन्येभ्यः दक्षिणां दत्त्वा, ततः ब्राह्मणान् भोजयेत्; ततो यजमानाय वैश्णवविधिना अक्षयफलदानं कुर्यात्। संस्थापकः विष्णुं सपरिवारं नेतव्यम्; एषः सर्वेषां देवतानां सामान्यविधिः, तेषां मूलमन्त्राः पृथक्, अन्यः क्रमः तु समः। श्रीभगवानुवाच—इदानीं देवतानां चान्येषां च सम्पूर्णं स्थापनोपक्रमं वक्ष्ये; प्रथमं लक्ष्म्याः प्रतिष्ठां, तथैव देव्यो गणस्य च। यथापूर्वं मण्डपस्नानादिकं कृत्वा, शुभासने श्रीं स्थाप्य, अष्टकलशान् स्थापयेत्। स्नेहेन घृतमन्त्रेण तां पञ्चगव्येन स्नापयेत्; श्रीं कनकवर्णां मृगाक्षीं नेत्रोन्मीलनं कुर्यात्। ‘आगच्छेति’ वचनेन त्रीणि मधुरद्रव्याणि निवेदयेत्; ‘अश्वपूर्व’ मन्त्रेण यथापूर्वं घटेन अभिषिंचेत्। ‘कामोऽस्मि’ मन्त्रेण दक्षिणतोऽभिषिंच्य, पश्चिमतः; ‘चन्द्रं प्रभासाम्’ ‘त्यवर्ण’ इति चोत्तरतो उच्चारयेत्। ‘उपैतु मे’ इति मन्त्रेण आग्नेयतः, ‘क्षुत्पिपासे’ इति नैऋत्यतः; ‘गन्धद्वारे’ इति वायव्यतः, चित्तानुकूलरूपं निर्मायेत्। ईशानघटेन सुवर्णमृदया शिरः स्नापयेत्; एकाशीतिघटैः मन्त्रजलं निर्माय, पृथिवीं सिञ्चेत्। स्निग्धपद्मादिमल्लिकाः गन्धयुक्ताः समर्पयेत्; ‘तन्मयावह’ मन्त्रेण, ‘या आनन्द’ स्तोत्रेण च पूजयेत्। शायन्तीयसूक्तेन शय्यायाम्, श्रीसूक्तेन सन्निधौ; लक्ष्मीबीजमन्त्रेण चैतन्यशक्तिं स्थाप्य, पुनः पूजयेत्। श्रीसूक्तेन मण्डपं रचयित्वा, वह्निकुण्डेषु पद्मानि समर्पयेत्; वा, कणेरुपुष्पाणि संग्रह्य, सहस्रं शतम् वा न्यस्येत्। गृहपात्रादीनि श्रीसूक्तेनैव समर्प्य, तदनन्तरं यथापूर्वं देवालयस्य सर्वसंस्कारान् कुर्यात्। पीठं मन्त्रेण निर्माय, तत्र श्रीं स्थापयेत्; श्रीसूक्तेनैव तां सन्निधिं कुर्यात्, प्रत्येकं मन्त्रं पूर्ववत् जपेत्। चैतन्यशक्तिं जागरयित्वा, मूलमन्त्रेण आवाहनं कुर्यात्; सुवर्णवस्त्रगावादीनि गुरवे वा ऋत्विजे दद्यात्; एवं सर्वदेवीः स्थापयित्वा, स्वर्गे चातीतं च चिन्तयेत्। एकसप्ततितमेऽध्याये गणेशपूजनविधिं प्रवक्ष्यामि, यः सर्वविघ्ननाशकः सर्वाभीष्टदायकश्च। ‘ॐ गणपतये नमः’ इति हृदये, ‘एकदन्ताय नमः’ इति शिरसि। ‘गजकर्णकाय नमः’ इति शिखायाम्, ‘गजवक्त्राय नमः’ इति गणाय; ‘लम्बोदराय, भालचन्द्राय, हस्तैः’ इति च आयुधानि। गण एव गुरुश्च, पादुके, शक्तिद्वयं, धर्मः; अधस्तात् अस्थिमण्डलं, उपरि चावरणं पूजयेत्। पद्मनाभबीजाक्षराणि, नन्दया सह ज्वालामयं पूजयेत्; सूर्येशा, कामरूपा, उदया, कामवर्तिनी च। सत्यां विघ्ननाशां, होमं, गन्धपृथ्वीं; यं, शोष, रं, दाहं, प्लव,लं,वं, अमृतं च। ‘महाकायं ध्यायामः, लम्बोदरं स्मरामः, तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्’—इति ध्यानं। गणपति, गणाध्यक्ष, गणेश, गणनायक, गणक्रीडित, वक्रदन्त, एकदन्त, लम्बोदर। गजानन, लम्बोदर, उग्र, विघ्ननाशन; धूम्रवर्णाः, महेन्द्रादयश्च गणपतिपूजायां पूज्याः स्मृताः। श्रीभगवानुवाच—एवं तक्षकचक्रस्य, ब्रह्मणः, नृहरेः च प्रतिष्ठा विष्णोः स्थापनेन समाना, केवलं स्वस्वमन्त्रेणैव कार्येत्येतत् शृणु।