अग्निपुराणम्

श्रूयताम्—यदा देवालयनिर्माणस्य शुभे अवसरि, विधिपूर्वकं सर्वं कर्म समाचरेत्। सर्वप्रथमं, “ॐ भूम्यात्मने नमः। ॐ भूम्यात्मभ्र्मणे नमः।” इति मन्त्राभ्यां प्रचालयित्वा, पञ्चकलशान् स्वनामभिः क्रमशः पूजयित्वा, मध्यशिलायाः आरभ्य यथाविधानं मुद्रां स्थापयेत्। ततः कुशतिलैः तिलैश्च मन्त्रेण सीम्नि रेखां कृत्वा, वह्निकुण्डेषु शक्तिं स्थापयित्वा, तत्र देवतानां पूजनं हवनं च सम्यक् आचरेत्। ततः तत्त्वस्वरूपाणां तेषां च अधिपतिनां घृतादिभिः होमद्रव्यैः पूजनं विधाय, ब्रह्मभागस्य शुद्ध्यर्थं, तत्र मूलाङ्गानि ब्रह्ममन्त्रैः क्रमशः अभिषिञ्चेत्। शतान्यधिके वा शिलासङ्ख्ये सम्पूर्य, शान्त्यर्थं ताः शिलाः जलैः सिञ्चेत्; कुशाग्रैः स्पृशित्वा तत्त्वानि क्रमशः पूजयेत्। अथ तत्र सन्निधिं सम्बन्धं च स्थाप्य, पुनः शुद्धिं संस्कारं च कुर्यात्। एवं त्रिषु भागेषु पुनः पुनः विधिं समाचरेत्। “ॐ आं ईं आत्मज्ञानतत्त्वेभ्यो नमः।” इति मन्त्रेण, ब्रह्माङ्गत्रयं कुशमूलैः स्पृशित्वा, तत्त्वानां ध्यानं लघुदीर्घाभ्यां विधिना कुर्यात्। “ॐ हां उं ज्ञानशिवतत्त्वेभ्यः नमः।” इति मन्त्रेण, रत्नैः भूषिते ताम्रपात्रे घृतमधु पूरयेत्। लोकपालाधिपतीन् पञ्चगव्यैः अर्घ्यैः च सिञ्चेत्। स्वमन्त्रैः पूजयित्वा, तेषां साक्षात् होमं समाचरेत्। ततोऽखिलासु शिलासु, तेषां अधिष्ठात्र्देवान्—ये ज्ञानरूपिणः, सुवर्णवर्णाः, रत्नभूषिताः, अभिषिक्ताः—स्मरन्, दोषाधिक्यापचयार्थं भूमेश्च शुद्ध्यर्थं चिन्तयेत्। अनन्तरं, ईश्वर उवाच—तत् कृत्वा, देवालयस्य मापनं कृत्वा, मुख्यसभां, अन्तरालं च निर्दिशेत्। चतुःषष्टौ कोशगृहाणि सम्यक् स्थापयेत्, वेदीं समवेत्य स्थापयेत्। कोणेषु स्तम्भान् स्थापयित्वा, अष्टसूत्राणि विक्षिप्य, तत्र द्विपदः षट्पदाश्च यथाविधि पूजयेत्। वास्तुपुरुषं, केशसंयुतं, दैत्यरूपेण शयानं, उत्तराभिमुखं, पूजाकाले भित्तिप्रस्तारादौ स्मरेत्। तस्य जान्वङ्घ्रिणी वाय्वग्निदिशोः, पादतलानि पितृदिशि, शिरो रौद्रदिशि, हृदि अञ्जलिसंयुक्ते हस्ते च। तस्य शरीरभागेषु पूजिताः शुभदेवताः संस्थिताः, अष्टकोणेषु अष्टाधिपाः स्थिताः। पूर्वादिषु षट्पदाः मरीच्यादयः, मध्ये चतुष्पादब्रह्मा, शेषाः एकपदाः कथ्यन्ते। सर्वनाडीनां संगमे यत् महाप्राणस्थानं, तत्र त्रिशूलं, स्वस्तिकं, वज्रं, महास्वस्तिकं च परिसंयुक्तं दृश्यते। त्रिशृङ्गं, मनिबन्धं, विशुद्धस्थानं—एतानि द्वादश प्राणस्थानानि, भित्तिप्रदेशेषु त्याज्यानि। तत्र ईशाय हविषा साज्येन अक्षतान्नं समर्पयेत्, पर्जन्याय पद्मतोयम्, जयन्ताय केतकीं ध्वजं समर्पयेत्। महेन्द्राय रत्नतोयम्, सूर्याय धूम्रच्छत्रं, सत्याय साज्यं गोधूमपूपौ च, भृषाय तद्वत्। अन्तरिक्षाय अमिषं, शक्तये शस्त्रं, अग्नये पूर्वे मधुक्षीरदधिसर्पिषा पूर्णां स्रुक् दद्यात्। वितथाय लाजं शुद्धतोयं सुवर्णे, गृहपतये मधु, यमराजाय मुद्गोदनं समर्पयेत्। गन्धर्वनाथाय सुगन्धं, भृङ्गाय पक्षिजिह्वां, मृगाय पद्मपत्रं, तथा दक्षिणदिश्यष्टदेवताभ्यः तत्तदर्घ्यं समर्पयेत्। पितृभ्यः तिलतोयं, क्षीरं, दन्तधावनदण्डं च दद्यात्; देवद्वारपालाय मुद्रितां गाम्। सुग्रीवाय पूपं, पुष्पदन्ताय कुशं, प्रचेतसे रक्तपद्मं, असुराय सुरां समर्पयेत्। शेषाय साज्यं गुडोदनं, रोगाय साज्यपूपं, पश्चिमे लाजं वा, अष्टदेवताभ्यः यथोक्तं। मारुताय पीतध्वजं, नागाय नागकेशरं, भल्लाटाय सुपाकं मुद्गाद्यं दद्यात्। सोमाय साज्यपायसं, शालूकमूषाभ्यां तद्वत्। लोपीमदितिदित्यः उत्तरदिश्यां नगरीं समर्पयेत्। पूर्वे ब्रह्मणे मधुरपूपं, मरीचये षड्दलं पुष्पं, सवित्रे वह्न्यधः रक्तपुष्पं कक्ष्यायां दद्यात्। तस्याधः सवित्र्यै कुशतोयं, दक्षिणे विवस्वते रक्तचन्दनं षड्दले समर्पयेत्। रक्षःकोणाधः कक्ष्यायां इन्द्राय हरिदोधनं, इन्द्रजयाय मिश्रं भोज्यं तस्याधः दद्यात्। वरुण्याः षड्दलासनस्थाय मित्राय मधुरान्नं, रुद्राय वात्यधः साज्यपाकं समर्पयेत्। तस्याधः रुद्रदासस्थले मांसं, उत्तरमार्गे कर्षकाय षड्दले कृष्णमाषं दद्यात्। आपः शिवकोणाधः, सायाय तत्रैव क्रमशः दधिक्षीरं पूजयित्वा समर्पयेत्। मध्यस्थचतुष्पादब्रह्मणे पञ्चगव्यसाज्ययुक्तं पायसं समर्पयेत्। ईशानादिवातान्तकोणे, चरकाद्यैः चतुर्गृहपालान् पूजयेत्। चरक्यै साज्यमांसं, विदार्याय पद्मपात्रे दधि, पूतनाय पित्तरक्तं, पापराक्षस्यै अस्थिपित्तरक्तानि दद्यात्। पूर्वे स्कन्दाय कृष्णमाषान्नं, दक्षिणे अर्यम्णे मुद्गपूपं, वरुणदिश्यां जम्भकाय रक्तमांसं समर्पयेत्। उत्तरे पिलिपिञ्जाय रक्तशालिपुष्पं, अथवा सर्वगृहं कुशदधितोयैः पूजयेत्। गृहे वा नगरे वा एकाशीत्येकासनैः पूजां कुर्यात्; त्रिपद्रेखाः कुर्यात्, कोणेषु षड्दलासनानि स्थापयेत्। एवं सम्पूर्णवास्तुविधानं, पूजनं, हवनं, देवतार्चनं च, मन्त्रानुक्रमेण, श्रद्धया, शुद्धया, विधिना च सम्यक् सम्पादयेत्।