अग्निपुराणम्

सर्वे साधकाः प्राचीनाचार्यवाक्येभ्यः प्रेरिताः, यथाक्रमं यथाविधि च, यज्ञमण्डपस्य पूजनार्थं विविधान् पात्राणि समुपाददुः। द्वारपालानां धर्मस्य शान्तेः वास्तोः लक्ष्म्याः गणेशस्य च, अन्येषां च देवतानां कृते घटाः सम्यग् विधायन्ते स्म। तानि घटानि धान्यराशिभिः निर्मितानि, वस्त्रैः मालाभिः च शोभितानि, सुवर्णेन पूरितानि, सुरभिणा जलप्रक्षेपेण स्नातानि च। फलैः पूरितानि पात्राणि, पत्रैः शुभलक्षणैः च युक्तानि, वस्त्रैः समाच्छादितानि, श्वेतसर्षपाणि च समुपनयन्ति स्म। विसर्गाय लाजान्, ज्ञानखड्गं, आहुतीनां पात्रं छादनेन सह, ताम्रनिर्मितं चमसं च समुपाददुः। पादाभ्यङ्गाय तैलमधुसंयुक्तं पात्रं, त्रिशतदर्भैः परिमितं चर्मासनं, चतुरश्रं च वर्गाकारं पलाशपत्रैः कृतमासनं, तिलपात्रं, हविपात्रं, अर्धपात्रं, शोधकं च अपि समुपकल्पितम्। अष्टाविंशतिसंख्या द्रव्याणि—धूपपात्रं, चमसाः, टोकरी, आसनं, व्यजनं, शुष्कसमिधः च। पुष्पाणि, पत्राणि, गुग्गुलु, घृतदीपाः, धूपः, अक्षताः, त्रिसूत्राणि, गोघृतं, यवाः, तिलाः च समुपनयन्ते। कुशा शुद्ध्यर्थं, त्रिस्वादु द्रव्याणि, दश समिधः, बाहुपरिमितं चमसं, सूर्यादिग्रहशान्त्यर्थं हस्तं च समुपाददुः। अर्कपलाशखदिराम्रपिप्पलोदुम्बरशमीदूर्वाकुशानां समिधः षडुत्तरशतसंख्या समुपकल्प्यन्ते। तानि न सुलभानि चेत्, तदा यवाः तिलाः गृह्योपकरणानि च योज्यन्ते; देवतानां द्वौ वस्त्रौ, घटः, चमसः, छादनं च। आचार्यपूजायां मुद्राः, मुकुटाः, वस्त्राणि, हाराः, कुण्डलानि, कङ्कणानि च सम्यगुपकल्प्यन्ते, वित्ते कपटं वर्जयित्वा। यद्येतानि केचन न स्युḥ, तर्हि पाठकभिः, ऋत्विग्भिः, साङ्ख्यैः, शिल्पिभिः च कृतं पूजनं समं मन्यते। वज्रसूर्यशान्त्यर्थं नीलमणीनां, नीलरत्नानां, मुक्तानां, पुष्पाणां, पद्मानां, शङ्खानां, अष्टमरत्नस्य वैडूर्यस्य च विधानम्। वल्लीं वेटिवरां माधवीं क्रान्तां रक्तचन्दनं अगरु सुगन्धचन्दनं सारिकां कङ्कुष्टां शङ्खिनीं च औषधीनां संकलनम्। सुवर्णं ताम्रं रक्तधातुं रौप्यं कांस्यम् सीसकं च, हरितालमन्मथकं च धातवः। गेरुकं सुवर्णं माक्षिकं रसं वह्निवर्णं हरितालं अभ्रकं च, अष्टौ उपलाः, तान्नानि च। गोधूमाः तिलाः माषाः मुद्गाः यवाः निवाराः श्यामाकाः, अष्टविधानि तान्नानि च समुपनयन्ति। इत्येवं सर्वोपकरणानि सम्यगुपसाध्य, आचार्यः, स्नात्वा द्विसंध्योपासने कृत्वा, प्रणवरूपार्थनिष्ठः, सहानुगैः, प्रतिमाभिः, ब्राह्मणैः च, वह्निशालां प्रति प्रस्थितः। तत्र, पूर्ववत्, शान्त्यादिद्वाराणि क्रमशः पूजयेत्, तेषां शाखासु द्वारपालान् च प्रदक्षिणीकुर्यात्। पूर्वे नन्दी महाकालः, दक्षिणे भृङ्गी विनायकः, पश्चिमे वृषभः स्कन्दः, उत्तरे देवी चण्डः च स्थिताः। तेषां शाखामूलस्थाः शान्ताः शीतलाश्च घटः, पार्जन्यः, अशोकः, भूतः, संजीवनः, अमृतः च। क्रमशः धनसमृद्धिदायकयोः युग्मयोः नामानि चतुर्थ्यन्तानि ओंकारान्तानि जपित्वा पूजयेत्। लोकपालाः, भूमिद्वारपालाः, द्विस्रोतसः, त्रिसूर्याः, युगं, वेदः, लक्ष्मीः, गणेशः च पूज्याः। एवं देवाः यज्ञमण्डपे, प्रत्येकद्वारे, विघ्नसमूहनिवारणाय रक्षार्थं च स्थिताः। तत्र वज्रं, शूलं, दण्डं, खड्गं, पाशं, ध्वजं, गदां, त्रिशूलं, चक्रं, पद्मं, पताकां च पूजयेत्। 'ओं ह्रूं फट् नमः', 'ओं ह्रूं फट् द्वारशक्तये ह्रूं फट् नमः' इति मन्त्रैः कुमुदः, कुमुदाक्षः, पुण्डरीकः, वामनः, शङ्कुकर्णः, सर्वनेत्रः, सुमुखः, सुप्रतिष्ठितः इत्यष्टदेवताः आवाह्य पूजयेत्। एतेषां पूजनं पूर्वद्वारादारभ्य, गणेभ्यः सहितम्, 'ओं कौं कुमुदाय नमः' इत्यादिमन्त्रैः क्रियते। हेतुकः, त्रिपुरान्तकः, शक्तिसंज्ञकः, यमज्वलः, कालः, करालिनः, षष्ठी एकाṅ्घ्नी, भीमः, अष्टमः अष्टकः च पूज्याः। एवं दिग्पालान् अपि, क्रमशः, अर्घ्यपुष्पधूपैः तर्पयित्वा पूजयेत्। रङ्गवस्त्रेषु, यष्टिक्रमणि, पृथिव्यादिपञ्चभूतानि, सद्योजातादिदेवताभिः सह पूजयेत्। यः मण्डपः सदाशिवलोकव्यापी, शङ्करालयः, ध्वजशक्तिसंयुक्तः, तत्त्वदृष्ट्या मननीयः। पूर्ववत्, दैववायव्यपार्थिवविघ्नान् अपसार्य, पश्चिमद्वारात् प्रवेश्य, शेषद्वाराणि दर्शयेत्। दक्षिणतो वेदिकायाः उत्तरतः मुखेन, दक्षिणावर्तेन, पञ्चभूतशुद्धिं पूर्ववत् आचरन्। अन्तर्यागं, विशेषार्घ्यं, मन्त्रद्रव्यशुद्धिं, पञ्चगव्यैः आत्मनः पूजनं च कुर्यात्। सामान्ये आसने, विशेषतः शिवतत्त्वाय, त्रीणि तत्त्वानि, अनुक्रमेण स्थापयेत्। ललाटकन्धरपादान्तात् शिवज्ञानपरमं सारं, रुद्रनारायणब्रह्मरूपाणि देवतानि, स्वगतिसहितानि, तत्र स्थापयेत्। 'ओं हं हां' इति मन्त्रेण, रूपं तदधिपतिं च स्थापयेत्; सर्वव्यापिनं शिवं अङ्गैः सह, शिरसि शिवहस्तं च स्थापयेत्। ब्रह्मरन्ध्रद्वारा प्रविष्टया दीप्त्या, बहिरन्तरं च, तमोनिवारणं कृत्वा, दिशः प्रकाशन्ते। स्वं रूपं माल्यवस्त्रपुष्पादिभिः भूषयित्वा, 'अहं शिवः' इति ध्यानपूर्वकं, ज्ञानखड्गेन समुत्थाय, आचार्यः पूजायाः प्रारम्भं करोति।