अग्निपुराणम्

राजा यज्ञाग्निं दक्षिणदिशि सुवर्णमयं, गन्धद्रव्यैः पुष्पैः च पूरितं अपराजिताख्यं पात्रं सम्यक् पूजयेत्। तत्राग्निः दक्षिणावर्तज्वालः, तप्तसुवर्णसदृशदीप्तिः, रथस्य मेघस्य वा गर्जनसदृशः, निर्गन्धः धूमरहितः च भवेत्। स ज्वालाम् ऊर्ध्वगामिनीं, सुगन्धां, स्वस्तिकरूपां, शुद्धां स्थिरां च प्रदीप्तां, महतीं, दाहयुक्तां, निर्शिखां, शुभां च निर्मिमीत्। तत्र मध्यभागे मार्जारः, मृगः, पक्षिणः च न गच्छेयुः। ततः पर्वतशिखरमृदा राजा शिरः शुद्धीकरणं कुर्यात्। पिपीलिकागर्तमृदा कर्णौ मुखं च, इन्द्रपुरीमृदा ग्रीवां, राजसभा-मृदा हृदयं च शुद्धीकरणं कुर्यात्। गजदन्तमृदा दक्षिणबाहुं, वृष्णः शृङ्गमृदा वामबाहुं च शुद्धीकरणं विधत्ते। गणिकागृहद्वारमृदा कटिं, यज्ञस्थलमृदा ऊरू, गोशालामृदा जानुनी शुद्धीकरणम्। अश्वशालामृदा जङ्घे, रथचक्रमृदा पादौ च शुद्धीकरणं कुर्यात्। शुभे सिंहासनस्थः राजा गोपञ्चगव्येन शिरः अभिषिक्तः भवेत्। पूर्वदिशि ब्राह्मणं घृतपूर्णसुवर्णकलशेन अभिषिञ्चेत्। दक्षिणदिशि क्षत्रियं क्षीरपूर्णरौप्यकलशेन, पश्चिमदिशि वैश्यं दधिपूर्णताम्रकलशेन अभिषिञ्चेत्। शूद्रं जलपूर्णमृद्भाण्डेन अभिषिञ्चेत्। ततः बह्वृचश्रेष्ठः पुरोहितः राजाभिषेकं विधत्ते। स मधुना अभिषेकं कुर्यात्, छान्दोगः कुशोदकेन, पुरोहितः यथाविधि पूरितं पात्रं आनयेत्। यथाविधि अग्निरक्षणक्रियाम् अनुष्ठाय, राजाभिषेकमन्त्राः उच्चार्यन्ते। स सुवर्णशतछिद्रपात्रेण 'या ओषधिः', 'ओषधीभ्यः', 'रथेति उक्त' इत्यादि मन्त्रैः सुगन्धद्रव्यैः सह अभिषेकं कुर्यात्। पुष्पैः पुष्पवत्, बीजैः ब्राह्मणवत्, रत्नैः, आशया, रौप्येन, देवतानां कुशोदकेन च पूजयेत्। यजुर्वेदेन, अथर्ववेदेन, सुगन्धद्रव्यैः च स्पर्शं कुर्यात्। शिरः ग्रीवां पीतवर्णेन, सर्वतीर्थोदकेन च अभिषिञ्चेत्। गीतवाद्यनिनादैः, चामरैः व्यजनैः च, सर्वौषधिपात्रं राजपुरतः वहन्ति। पुरोहितः व्याघ्रचर्मशय्यायां स्थितः, मधुसंयोगं दत्वा, पट्टबंधं विधत्ते। पञ्चषट्पट्टैः राजमुकुटं बन्धयेत्। निश्चितैः अन्यैः च प्रवेशयित्वा, वृषदंशचर्मणा वा सिंहचर्मणा वा द्वीपजन्तुचर्मणा वा आसनं आवृत्य, परिचारकः मन्त्रिणः, सचिवान् अन्यांश्च उपस्थापयेत्। गोदुग्धैः, अजैः, गृहैः च एकवर्षं पुरोहितान् पूजयित्वा, द्विजातीन् भूम्यन्नादिभिः उत्तमदानैः पूजयेत्। अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा, आचार्यं नमस्कृत्य, पृष्ठतः गवां वृष्णः च बाला गवा स्पर्शं कृत्वा, मन्त्रपाठकं पूजयेत्। अश्वं गजं च आरोहित्वा, तं सम्मान्य आरोहति; सैन्येन सह राजमार्गं प्रदक्षिणं कुर्यात्। पुष्करः उवाच—एवं अभिषिक्तः मन्त्रिभिः सह श्रेष्ठराजा शत्रून् जयेत्। सेनापति ब्राह्मणः वा क्षत्रियः वा राज्ञा नियुक्तः भवेत्। स उत्तमकुलजः, नीतिशास्त्रविद्, परिचारकः नीतिशाली, दूतः मधुरभाषी, न हीनः, महाबलसम्पन्नः च भवेत्। ताम्बूलवाहनं कुर्यात्, न स्त्री, निष्ठावान्, कष्टसहनप्रियः च। सन्धिविग्रहमन्त्री षड्गुणनीतिशाली भवेत्। खड्गधारी रक्षकः, सारथिः सैन्यकुशलः, पाकशाला-अध्यक्षः हितकारी, बुद्धिमान्, महापाकशालाकुशलः च भवेत्। सभासदः धर्मविदः, लेखकः अक्षरकुशलः, समयज्ञः हितकारी, द्वारपालः विश्वस्तः भवेत्। रत्नधनकुशलः, अन्तःपुरद्वारहितकारी, वैद्यः आयुर्वेदविद्, गजाध्यक्षः गजकुशलः च भवेत्। स अनुद्यः, गजारोहकुशलः, अश्वाध्यक्षः अश्वकुशलः, दुर्गाध्यक्षः हितकारी, बुद्धिमान्, मुख्यस्थपतिः निर्माणकुशलः च भवेत्। यन्त्रकुशलः, हस्तयुद्धकुशलः, शस्त्रायुधकुशलः, युद्धविशारदः, राजहितकारी शस्त्राध्यक्षः भवेत्। अन्तःपुराध्यक्षः वृद्धः, स्त्रियः पञ्चाशद्वर्षपर्यन्ताः, पुरुषाः सप्ततिवर्षपर्यन्तः सर्वकार्येषु नियुक्ताः। जागरूकः शस्त्रागारे नियुक्तः, तेषां आचारं ज्ञात्वा, तेषां कार्याणि नियोजयेत्। राजा श्रेष्ठं, हीनं, मध्यं च कार्यं विवेकी कर्तव्यम्। श्रेष्ठं, हीनं, मध्यं कार्यं पुरुषान् नियुक्त्वा, भूमिजयाय इच्छया, विश्वस्तमित्राणि योजयेत्। धर्मिष्ठं धर्मकार्ये, वीरं युद्धे, कुशलं वित्ते, शुद्धं सर्वकार्ये नियुक्त्वा। स्त्रीषु नपुंसकान् नियुक्त्वा, क्रूरं क्रूरकार्ये, यः राज्ञः शुद्धत्वेन प्रसिद्धः, तं तत्र नियुक्त्वा। धर्मार्थकामकार्ये अधमं अधमे नियुक्त्वा, राजा यथायोग्यं, उपायेन परीक्ष्य, नियुक्त्वा। मन्त्रिभिः सह न्यायेन, वनवासिनः गजाध्यक्षः नियुक्त्वा, गतिक्रमान् अन्वेष्टुं श्रमणाध्यक्षान् नियुक्त्वा। प्रत्येकं तस्य कुशलं कार्यं नियोजयेत्। कुलदासान् सर्वकार्येषु नियुक्त्वा। एवं राजाभिषेकविधिः, मन्त्रिणां नियुक्तिः, सर्वकार्याणां यथायोग्यं व्यवस्थापनं च विधिवत् संपन्नं भवति।