अग्निपुराणम्

एकदा धर्मविदः मुनयः राजसेवकस्य धर्मान् पृष्टवन्तः। तत्र ब्रुवन्निव, “राजसेवकः स्वामिनः रहस्यं सदा रक्षेत्, तेन सह नातिप्रसङ्गं कुर्यात्, स्वकौशलं प्रदर्शयेत्, राज्ञः समीपे विशिष्टः स्यात्। यद् राज्ञा रहस्यं प्रकाशितं, तत् जगति न प्रकाशयेत्। अन्यस्मिन् विषये राज्ञा पृष्टः, ‘किं करवाणि?’ इति वदेत्। आज्ञां विना न द्वारं प्रविशेत्, न च राज्ञः अप्रियदर्शने स्थलं गच्छेत्। स एव सेवकः कपटं, लोभं, अपवादं, नास्तिक्यम्, अधमत्वं च सदा वर्जयेत्। राजसेवकः प्रमादं त्यजेत्, विद्या-ज्ञान-कौशलैः आत्मानं योजयेत्। राज्ञः प्रियपुरुषान् आत्मपुत्रवत् सन्मानयेत्। राज्ञः मन्त्रिषु पूर्णं विश्वासं न स्थापयेत्, किन्तु राज्ञः मनःप्रसादकरं आचरेत्। असन्तुष्टान् त्यजेत्, राज्ञः प्रियजनात् जीविकां लभेत्। अप्रष्टः न वदेत्, आपदि इच्छया आचरेत्, राज्ञः प्रीतौ वाक्संयमं कुर्यात्, रहसि सन्देहं न कुर्यात्। यदा राजा तं कुशलं पृच्छति, आसनं ददाति, तदा सः राजवचनश्रवणेन उत्साहितः अपि चाप्रियेषु विषये हर्षं लभते। लघुदानमपि सः स्वीकृत्य, तत् पश्चात् कथासु स्मरति। एष एव राजप्रियस्य आचारः, अन्येषां सेवां वर्जयेत्। एतस्मिन्नेव काले, पुष्करः उवाच—“दुर्गलाभं ते वर्णयामि। राजा दुर्गे वसेत्, यत्र वैश्य-शूद्राः अधिकतया निवसन्ति, यः प्रदेशः बाह्यैः दुर्लभः। यत्र किञ्चिद् ब्राह्मणाः, बहवः सेवायुक्ताः कर्मकाराः, अमिश्रजातयः, जलसम्पन्नः प्रदेशः स्तुत्यः। शत्रुसैन्यैः दुर्गमः, व्याघ्रचौरवर्जितः स्यात्। षड्विधानि दुर्गाणि, धन्यः राजा धनुषा, मृदा, जनैः, वृक्षैः, जलेन, पर्वतेन वा निर्माय निवसेत्। तेषु पर्वतदुर्गं श्रेष्ठम्, अन्यानि दारयितुं शक्तम्। तत्र नगरं, हाटं, देवायतनानि, यन्त्रशस्त्रसम्पन्नं, जलयुक्तं दुर्गं श्रेष्ठम्। दुर्गे निवसन्न् राजा विषरक्षा अपि कुर्यात्। पञ्चविधं विषहरं—शिरीषः, मूत्रपिष्टः, विपार्दनः, शतावरी, छिन्नरुहा, विषघ्नी, तण्डुलीयकः, कोशातकी, कल्हारी, ब्राह्मी, चित्रपटोलिका, मण्डूकपर्णी, वाराही, धात्री, आनन्दा, उन्मादिनी, सोमराजी, विषघ्नी, रत्नं च—इति। शुभलक्षणयुक्ते दुर्गे निवसन्, देवपूजां कुर्यात्, प्रजाः रक्षेत्, दुष्टान् निगृह्णीयात्, दानानि कारयेत्। देवद्रव्यं गृह्णन् नरकं गच्छति, राजा देवालयनिर्माणे, देवपूजायाम् च नित्यं रतः स्यात्। देवालयं रक्षेत्, देवप्रतिष्ठां कुर्यात्, मृन्मयदारुमय-ईष्टकमयप्रतिमाः पुण्यदाः। ईष्टकाश्मयः पुण्यतराः, रत्नस्वर्णमयाः श्रेष्ठाः। देवालयनिर्माणेन भोगमोक्षौ लभ्येते। यः उत्सवान्, गीतवाद्यादिकं, दानानि च आयोजयति, तैलघृतमधुदुग्धादिभिः देवस्य अभिषेकं करोति, सः स्वर्गं याति। ब्राह्मणान् पूजयेत्, रक्षेत्, द्विजद्रव्यं न गृह्णीयात्। यः एकं सुवर्णं, एकां गाम्, एकाङ्गुलं भूमिं वा गृह्णाति, सः अन्त्यप्रलयान्तं नरकं याति। पापिनः अपि न द्वेष्याः। ब्रह्महत्या सर्वपापेभ्यः गुरुतरा। यः दैवं अदैवं, अदैवं दैवं करोति— ब्रह्मण्या नारी रुदती, कुलं, राज्यं, जनांश्च विनाशयति। धर्मात्मा राजा सात्त्विकनारीं रक्षेत्। स्त्री प्रमुदिता, गृहकार्यकुशला, साधुपात्रोपकरणसम्पन्ना, हस्तयोः अचञ्चला स्यात्। पित्रा यः अस्यै पतिः दत्तः, तं सदा सेवेत्। पतौ मृते, पतिव्रता स्वर्गं याति; परगृहे न रमेत, न कलहप्रिया स्यात्। पतिः प्रवासे, अलङ्कारं वर्जयेत्, देवपूजायां पतिसौख्ये च रता स्यात्। सौभाग्यार्थं किञ्चिदलङ्कारं धारयेत्; पतिसहाग्निप्रवेशिनी स्वर्गं गच्छति। श्रीपूजां, गृहशौचादिकं च कुर्यात्। कार्तिकद्वादश्यां विष्णवे गवां दानं दद्यात्। मार्गशीर्षशुक्लसप्तम्यां सूर्यं पूजयेत्। पुनः पुष्करः उवाच—“राजा ग्रामस्य ग्रामाध्यक्षं नियोजयेत्, दशग्रामाध्यक्षं, शतग्रामाध्यक्षं, विभागपतिं च। तेषां भोगवितरणं कर्मानुसारं स्यात्, तेषां आचारः सदा परीक्ष्यः। ग्रामे दोषे जातः ग्रामाध्यक्षः तं निवारयेत्, अशक्तः सन् दशग्रामपतिं निवेदयेत्। सः तद् श्रुत्वा यथायोग्यं साधनं कुर्यात्। राजा विभागात् द्रव्यादिकं गृह्णाति, तेन रक्षणं सम्पद्यते। धनाढ्यः धर्मं प्राप्नोति, कामान् भुङ्क्ते। वित्तं विना कर्म न भवति, यथा ग्रीष्मे नद्यः शुष्यन्ति।” एवं धर्मयुक्तः राजसेवकः, राजा च, सुखेन राज्यं पालयेताम्।