अग्निपुराणम्

श्रीपुष्कर उवाच— पतिस्वर्गगते स्त्री यदि धर्मेण स्थित्वा पतिव्रता भवति, सा स्वर्गलोकं प्राप्नोति। सा परगृहे न रमेत, न च कलहप्रियता भवेत्। पतिदेशे स्थितायाः स्त्रियाः शोभनाभरणधारणं वर्जयेत्, सा च देवपूजायाम् एव नित्यं प्रवृत्ता स्यात्, पतिसुखनिष्ठा च भवेत्। किन्तु सौभाग्यार्थं किञ्चिदाभरणं धारयेत्। या स्त्री स्वस्मिन् पतिसहिता वह्नौ प्रविशति, सा अपि स्वर्गलोकं प्राप्नोति। श्रीपूजार्थं गृहशुद्ध्यादिकं कार्यं विधेयम्। विशेषतः कार्तिकमासस्य द्वादश्यां दिने गवां दानं कृत्वा, वत्सयुक्तां गाम् विष्णवे दद्यात्। मार्गशीर्षशुक्लसप्तम्यां दिनेषु सूर्यपूजा अपि करणीयाः। पुष्करः पुनरुवाच— राज्ञा ग्रामाय ग्रामाध्यक्षः नियुक्तव्यः, दशग्रामेषु दशाध्यक्षः, शतग्रामेषु शताध्यक्षः, एवं प्रदेशस्य स्वामी अपि नियुक्तव्यः। तेषां भोगविभागः कर्मानुसारमेव भविष्यति; तेषां आचारः सदा परीक्षितव्यः। ग्रामे दोषे जातः ग्रामाध्यक्षः तं समाधानम् कुर्यात्; यदि न शक्नोति, तर्हि दशाध्यक्षाय निवेदयेत्। दशाध्यक्षः तद्वाक्यं श्रुत्वा यथायोग्यं उपायं कुर्वीत। राजा प्रदेशात् सम्पत्तिं च अन्यं च लभते, तेन प्रदेशरक्षणं करोति। धनाढ्यः धर्मं प्राप्नोति, धनाढ्यः कामान् अपि भुङ्क्ते; वित्ताभावे कर्माणि नश्यन्ति, यथा निर्झराः ग्रीष्मे क्षीयन्ते। लोके पतितस्य च निर्धनस्य च न कश्चिद् भेदः अस्ति; जनाः पतितात् न गृह्णन्ति, निर्धनः अपि न ददाति। यः राजा स्वराज्यं पीडयति, स दीर्घकालं नरके वसति। यस्य प्रजाः सुरक्षिताः, तस्य यज्ञतपसां किम्? तस्य स्वर्गः स्वगृहवत् भवति। अनरक्षितप्रजस्य तु राजगृहं नरकवत्; राजा शुभाशुभकर्मणोः षष्ठांशं गृह्णाति। रक्षणेन धर्मलाभः, अनरक्षणेन पातकम्; सौभाग्यवती स्त्री अपि राज्ञः, प्रियजनानां, चौराणां च वशे वर्तते। निधिं लब्ध्वा द्विजश्रेष्ठः यथायोग्यं सर्वं गृह्णीयात्। द्विजातिना चतुर्थांशः, अष्टमांशः, षोडशांशः च वर्णानुसारं दातव्यः; तं धर्मतः योग्ये दानं दद्यात्। मिथ्यावादी अष्टमांशदण्डेन दण्ड्यः; यदि स्वामी न लभ्यते, तदा राजा तं निधिं त्रिवर्षाणि रक्षेत्। त्रिवर्षे स्वामी यच्छेदिति, तदा तं लभेत; अन्यथा राजा गृह्णीयात्। यः स्वामी तं प्रमाणपूर्वकं 'मम एषः' इति वदति, स एव तं लभते। रूपसंख्याम् उपस्थाप्य स्वामी धनं प्राप्नोति; बालानां उत्तराधिकारिणां च सम्पत्तिं राजा यावत् तेषां बाल्यं वा, रक्षेत्। यथा बालकस्य वा अनाथस्य धनं राजा रक्षेत्, तथा पतिव्रतानां, विधवानां, अनाथानां स्त्रीणां च धनं रक्षेत्। यदि बान्धवाः तेषां जीवन्मात्रम् अर्थं गृह्णन्ति, धर्मात्मा राजा तान् स्तेयदण्डेन दण्डयेत्। यदि चौरैः धनं नीतम्, राजा एव तद् प्रतिपूर्त्यां कुर्यात्। राजापि स्तेयप्रतिबन्धकाणां हस्तात् चौर्यं सम्पदं गृह्णीयात्; मिथ्याभाषिणं देशात् निष्कास्य दण्डयेत्। राजा स्वगृहे गृहेषु चौर्यं न गृह्णीयात्; राष्ट्रसंपत्तेः द्विजातिभ्यः विंशांशं गृह्णीयात्। विप्रदेशात् शुल्कं जानन्, व्ययहानिं च विज्ञाय, शुल्कं निश्चित्य व्यापारी लाभं प्राप्नुयात्। लाभस्य विंशांशं गृह्णीयात्; दण्डे तु अधिकम्। स्त्रीभ्यः, तपस्विभ्यः च शुल्कं न गृह्णीयात्। सेवकदोषात् किञ्चित् नष्टं चेत्, सेवकाः प्रतिपूर्तिं कुर्वन्तु; शालिकात् षष्ठांशं, मुद्गात् अष्टमांशं गृह्णीयात्। वन्यसंपत्तेः देशकालानुसारं भागं गृह्णीयात्; पशुभ्यः सुवर्णात् च पञ्चमांशं वा षष्ठांशं वा गृह्णीयात्। गन्धादिभ्यः, औषधिभ्यः, रसेभ्यः, पात्रेषु सर्वेषु, शिलापात्रेषु, पर्णशाककुष्माण्डेषु, वेणु, वेणुवाद्य, चर्मणि च— दारुपात्रेषु, शिलापात्रेषु, मदुमांससर्षपेषु च षष्ठांशं गृह्णीयात्। मरणेऽपि ब्राह्मणात् करं न गृह्णीयात्; यदि विद्वान् ब्राह्मणः राज्यमध्ये क्षुधया पीड्यते, तदा तद्राष्ट्रं व्याध्यन्नदुःखैः नश्यति; तद्विज्ञाय राज्ञा तस्य जीविकां दद्यात्। सर्वत्र तं पुत्रवत् रक्षेत्; यः राजा रक्षितः, धर्माचरणे प्रवृत्तः, तेन राज्ञः आयुः, धनं, राज्यं च वर्धते। शिल्पिनः राज्ञः कृते प्रतिमासं कृत्यं कुर्वन्तु। पुष्करः पुनरुवाच— अन्तःपुरविषयं, धर्मार्थकामहेतुकं कृत्यम्, च प्रवक्ष्यामि। तत्र स्त्रीणां परस्पररक्षणं, सेवा च, राज्ञा साधनीयम्। धर्मः मूलम्, अर्थः काण्डः, कर्मफलम् महत्; एतेषु त्रिवर्गवृक्षे रक्षणेन फलं लभ्यते। स्त्रियः कामवश्याः, हे राम, तस्मात् रत्नसञ्चयः आवश्यकः। राजा राज्यभोगकामः स्त्रीणां सेवा कुर्यात्, न तु अतिक्रमेण। दुष्टास्त्री पापकर्मा, तादृशं वाक्यं न गृह्णाति, शत्रुभिः सह सङ्गच्छति, गर्वं च धर्षयन्ती वहति। चुम्बितवती वदनं मृगयति, दत्तं भोजनं न गणयति, प्रारम्भे शय्यायाम्, पश्चात् अपि शय्यायाम्, अन्ते एव जागर्ति।